Жақсыны айтсақ, нұры тасысын!
Аңшылар тау мен тасты аралайды,
Қашқан аң, сай-жыраны паналайды.
Біреулер бір сөзімен жанды емдесе,
Біреулер сау жаныңды жаралайды.
Осы қара өлең желісімен айтылатын, мағанасы терең өлеңнің иесі, сүйегі орыс болғанымен, жүрегі қазақ болған аяулы апамыз Софияны біз қаншалықты білеміз.
Жалпы шын мәнінде, білеміз бе?
Өмірде адам баласы көптеген құндылықтарға зәру болады. Білім, денсаулық, байлық, махаббат т.б. Бәріне қол жеткізсем деп армандайды. Адам дәулетті болсам, қаражатым болса деп талпынады. Өмірден таршылық көрмесем деп бәріміз де ойлаймыз. Ал осы баршылықты, байлықты тәрік ету, мыңнан бір адам ғана істей алатын шығар. Бұл әрекетті әулиелік іс деп айтуға да болатын шығар. Бұлай жасау, рухани әлемінің биігіне шыққан адамның ғана қолынан келеді.
Шын мұсылман кім болар.
Айтқан сөзі шын болар
Ұят, нысап, ар, намыс
Төртеуі болса дін болар деген еді, ұлт ұстазының бірі Шәкәрім атамыз. Ұят, нысап, ар, намысты өміріне серік еткен, осы бір аяулы жанды жазсам деп едім.
Әңгімені тегінен бастасақ, 1916 жылғы көтерілістегі көрнекті тұлғалардың бірі, орыс қызы Софияның әкесі Алексей Вербицкий Талды пен Кеңсуды сайларын иемденген ауқатты адам болған. Талды бойынан үй-жай салып, май заводын, су диірменін орнатады. Тарғыл мен қызыл қасқа кең мүйізді асыл тұқымды сыйырлар өсіріп, сары майымен өлкеге аты жайылады. Осы өңірде отыз жылдай тұрады. Осы көпестің шаңырағында 1898 жылы қызы София дүниеге келеді. Бес сала жерін мекендеген қазақтар Алексейдің бақташылары, жұмысшылары болды. Ауқатты отбасында қыз еш таршылық көрмей, байлықтың ішінде өсті. Байдың бұла бойжеткенінің жастайынан құлын тайдай тебісіп, қоян- қолтық алысып, біте қайнасып бірге өскен достарының бәрі, қазақтың жасөспірім қыздары мен ұлдары болды. Жас қыз оларды әбден жақсы көріп, бөліне қалса өгейсіп, сағынатын болған. Ең жақсы көретін ісі, қазақтың қара өлеңдері, оның терең мағаналы сөздері. Қазақтың киелі сөздерінің астарында ұлылық, кең пейіл асқан мейірім, парасат жатады. Ғасырлар бойы қалыптасқан тектілік, қазақы құндылық байқаған адамға үлкен академия ғой. Сырт көз сыншы деген, орыстың қызына біздің дәстүріміз экзотикалық бөлекше әлем болды. Қазақ елінің жасы үлкенге деген сөздерінің ізеті, үлкеннің алдын кеспейтін құрметі. Бүкіл әулеттің бір қарияға бағынған этикасын қыз, жас болса да көріп жүрді. Орыстың сен-менінде өскен, боқауыз былғаныш естіген нәзік қыз жүрегі, салғастыра келе қазақ елінің әлдеқайда биік бекзаттық болмысын көрді, жүрегіне қабылдады. Ішкі таңдауы қазақ мәдениеті болып қалыптасты.
София сегіз жасынан бастап Верный қаласындағы қыздар гимназиясында оқып білім алды. Жазғы демалысын Талдыда өткізетін. Ауылда жүріп, қазақтың тілі мен салт дәстүрін өте жақсы біліп өсті. Он екі жасынан бастап қазақтың ұл – қыздарымен бірге қосылып, ойын-сауық кештерде өлеңдер айтып жүрді. Көп өлеңдерінің ішінде «Бес қарагер» деп құйғылжытып ән салған София, жұрттың назарын бірден өзіне үйіріп әкетеді. Әсем сазды жіңішке дауыс естіген сайын елітіп, көпшілікті өзіне тартатын. Елден елге тарап, орыс қызының өнеріне тәнді елдер, той- думанға арнайы шақыртатын. Қазақ арасында сары қыз өрелі өнері мен жігерлі өжеттігі үшін ерекше құрметке ие болды. «Бес қарагер» әнін жиі өтініп сұрап Софияға айтқызып жүрді.
«Бес қарагер
Бес жүзік.
Бес сақина
Бес тана бер
Берсең бер
Бермесең ғой
Қарағым қайда болсаң
Ұмытпай еске ала жүр!» деп әндеткен екен.
1916 жылы аласапыран басталар алдында София Верныйдағы оқуын бітіріп, ауылға келеді. Бұл кезеңде он сегізге толып, толықсып, ақыл ойы да кеңейіп, өмірге деген өзінің азаматтық пікірлері қалыптасып үлгерген еді. Орыстардың қазақ еліне жасап жатқан қиянатын көзбен көріп жүріп, адамдық құндылықтың аяусыз тапталуларына, ішінен қарсылық сезімдер бұлқынып өсе берді
Оны сол кезеңдегі мына өлең жолдарынан байқауға болады.
Үш терең сай, үш Меркі, бәрі Меркі
Тау аралық кең дала бөз Сөгеті
Бауыры жаз, басы қыс, белдеуі орман
Асқақтаған Алатау жердің көркі
Ұлан байтақ далада көшіп қонып
Мал өсірген ежелден қазақ халқы
Казак-орыс киінген бірдей келкі
Не істесе де айып жоқ, «өзі еркі»
«Жерін алып, қазақты тауға қуу»
Өріс алған бұларда сөздің төркі
Мешеу қазақ,
Болма мазақ!
Ұмтыл алға,
Болмай мазақ!
Қорқақтаған қазақтың үні шықпас
Талан-тараж болса да мал мен мүлкі
Казак-орыс көрінсе қазақтардың
Селкілдейді басында сеңсең бөркі
Би мен болыс, бай-манап, төре деген
Бәрі мешкей халықты мүжіп жеген
Арам тамақ, бәрі де қаныпезер
Байып алған халықтың еңбегімен
Мешеу қазақ,
Болма мазақ!
Ұмтыл алға,
Болмай мазақ!
Осы өлеңі ел арасында кеңінен тарап, ел- жұрттың сүйіспеншілігіне бөленді.
Патшаның қазақтан соғысқа әскер алу туралы жарлығына қарсы шыққан қарусыз бейбіт халыққа, қару қолданамыз деген орыстардың жауыздық пыйғылына қарсы шығады. Бұл шешімі арқылы София өзінің бай қуатты тұрмысын тәрік етіп, қазақ елінің басына түскен ауырпалықтарға қарамастан, босқан қазақ елін таңдап, саналы түрде бірге кетуі, мыңнан бір болатын жай. Кезінде Үнді патшасының ханзадасы Шакия да Муни сарай сыртындағы аш жалаңаш, ауыр жағдайда өмір сүріп жатқан халықты көріп шошиды. Өмірдің екінші шынайы бейнесін көрген ханзада, сарайдағы салтанатты жұмақты тастап, байлықты тәрк етіп, ел арасына кетеді. Бұдданың бұл әрекеті оны әулиелік деңгейге көтерді. Миллиондаған адамдар, оның артынан соғыссыз ерді. София апамыздың өз басының қамын, бай тұрмысты екінші кезекке сырып, нәубетке ұшыраған елге қарлығаштың қанатымен су тасығандай жолды таңдағаны, үнді ханзадасының іс әрекетінен ешбір кем емес. Қырылған халықтың ішінде, оқ астында қалғанын ойласақ, тіпті одан да жоғары іс жасаған деп ойлаймын.
Әкесінен, отбасынан қолдау алмаған соң, отбасынан ат кекілін кесісіп, бас сауғалаған босқан қазақ жұртымен бірге Қытай жеріне кетеді. Оның отбасы, елі – енді қазақ болды.
/Осы жерде ішіме сыймаған бір айта кететін жайтты айта кетсем. Қазақ елі үшін, өзінің бар игілігінен бас тартқан, өзін құрбан жасаған София Алексейқызы Вербицкаяны міне сол оқиғадан бері 110 жыл өтсе де, әлі өз деңгейінде құрмет жасай алмай келеміз. Осыдан он жыл бұрын, мен сөз қозғап, аудан орталығы Кеген ауылынан бір көше берсек дегенімде, көпшілік үнсіз қалды. Көптің санасына жетпеді. Қазақтың бір еренсіздігінен осы бір игілікті іс, әлі үнсіздіктің астында қалуда. София апамыз үшін көше атын беру аз, тіпті ескерткіш қойса да көптік етпейді./
1916 жылдың ауыр қысында Аттың тауы деген жерде, бөрте сүзегі шығып, індет мыңдаған адамға таралады. Сол кезде елдің ішінде медицинадан хабары бар София емдеу жұмыстарымен айналысқан. Қарлығаштың қанатымен су тасығандай, ел ішінде қолынан келген жақсылығынан аянбады. Тұрлыбек Илиясұлы мен Жұмаділ Қарабайұлы жазған 1993 жылы шыққан «Қарқара көтерілісі» атты кітапта, София осы індеттен ауру жұқтырып қайтыс болған деп жазған.
Ал «Қарқара айбаты» 1991 жылы шыққан естеліктер кітабында София 1916 жылғы әскери қақтығыста қайтыс болды деп жазған. Бірақ шын мәнінде өрбіген оқиға олай болмаған еді. Жазушы Бексұлтан Нұржекеевтің «Беу дүние ай» кітабында тіпті Софияны Қожақ деген қазақ жігітпен махаббат жасап, үйлендіріп те тастайды. Әйтеуір шындықтан алыс, түрлі бұрмалаулар сан- саққа желпуде. Оған іштегі қарсылық тыныштық бермей, осы қағазға отырғызды. София әдеби кейіпкер емес, ол өмірде өзіндік орны бар танымал тұлға. София ол орыстық шовинизмді қатты айыптап қарсы шыққан күрескер.
Ел ішіндегі әңгімелерде 1916 жылғы үркіншілік заманнан кейін, София қазақ отбасылармен бірге Аттың тауы деген жерде өмір сүрген. Албан елі София қызды қатты құрметтеген. Оның өлеңдері елден елге тарап, көпке танымалдығы арта берді. Оны орыс деп бөтенсіп шеттетпей, қызымыз деп, бауырларына басты. Осы жерде ақ гвардияшылардың сапынан Қытай жерінде қалып қойған эмигрант украйн жігіті, Софияны көріп танысады. Жиі жиі келіп жүріп, сөз салып сө жарасып екеуі бас қосады. Сол жердегі қазақ отбасылар қимастықпен Софияны қазақ салтына сәйкес қуаныш тойын жасап ұзатты. Жұбайлық өмірге қазақ қызы болып аттанды, отбасылық отау табалдырығын қазақ қызы болып аттады. София өз таңдауына еш өкінбей, өмірінің соңына дейін жүрегі қазақ деп соғып өткенін естідік.
Жұмаш Қасымханұлының айтысында:
– Бала кезімізде София күйеуімен Жаңа шәріде тұрды. Қаланың батыс жағында өзен ағып жататын. Күйеуі осы өзен бойына су диірменін жасап, бидай тартып кәсіпшілік жасады. Жеке атамдар ол кісілерге жиі араласып, барып тұратын. Софияның күйеуінің атын ұмытыппын. Олардың екі баласы болды. Кейін балалары да диірменнен ұн тартып, кәсіп жасады. Біздер оларды жалпылама диірменші орыстар деп атап кеттік.
1963 жылы екі ұлы «ата анамыздың туған жері» деп жанұяларымен Қытайдан Жалаңаш ауылына көшіп келді. Оларды орман шаруашылығында жұмыс істейтін орыс кержақтар өздеріне бауыр тартып, сол мекемеге омарташы жасады. Көп ұзамай бірге туған інісін Қырғызстанда тұратын туыстары табылып көшіріп әкетті. Орман шаруашылығында жұмыс істейтін кіші әкем Әшіхан Жекеұлы ол кезде тақтай тілетін пилораммада күзетші болып тағайындалып, омарташымен бірге Қайыңды көліне көшіріледі. Айдаладағы тау ішінде орман шаруашылығының жұмысшылары қарағай дайындап, оны тақтай етіп тілетін. Өзен бойлай Сарыкүнгей тауына дейін әр әр жерге үйлер салынып, кіші гірім ауылға айналды. Мен жазғы мектеп демалысымды Әшіхан әкеміздің үйінде өткізетінмін.
Софияның немересі Алеша менімен құрдас болатын. Бірге асық ойнап, тай мініп жарысып жүрдік. Софияның баласы да, немерелері де қазақша судай білді. Мақалдап сөйлегенде қазақтың өзін жаңылдырады. Мен үйден құрт әкелем, Алеша бал қосып пісірген дәмді тоқаш әкеліп, екеуміз айырбас жасап жейтін едік.
Омарташы өзен бойындағы неше түрлі гүл шашқан талдар мен қарақаттар қаптап өскен тоғайда отыратын.
Қыстың күні Қырғыз жерінен тау асып омарташы орыстың інісі келді. Ұзын бойлы, қауға сақалды, аяғында жалпақ шаңғы, арқасында асынып алған мойын дорбасы мен қосауыз мылтығы бар екен. Естуімше үлкен көлдің басындағы асудан асып, Сарыкүнгей тауындағы кержақтардың жатаханасына түн жарымда жетіпті.
Әшіхан аға біздің үйді соғым басына шақырды. Бірге омарташы орыстарды жанұясымен бірге шақырыпты. Омарташы шертпекке салып бал, бал қосып пісірген тәтті тоқаштар әкелді. Омарташы үйге кірген кезінде
-Ассалаумағалекум деп дауыстап сәлем беріп кірді. Қасымхан әкем орнынан тұрып «Уағалей-кумассалам» деп қолын алды. Хохолдардың қазақша сәлем беріп кіруі бәрімізге ерекше әсер етті. Қонақтар төрге шығып, отырған соң, мен иығыма орамал қыстырып, құмған мен шылапшынды көтеріп қолдарына су құйып шықтым. Алешадан сыбырлап
Шошқаларыңды сойдыңдар ма? деп сұрадым. Ол
Ертең соямыз деді. Менің көкейімде не бүгінен, не шігінен жатпайтын шошқаның сақасын сұрап алу еді. Көп ұзамай қонақтардың алдына соғымның дәу табақ майлы сүр еті қойылғанда орыстар күліп жіберді
– Мына еттің бәрін кім жейді? Оған Әшіхан ағам
– Етті қазақ мен қасқыр жесін деп күле жауап берді.
Біз үшін бұл үлкен мереке болды. Тамақ арасында Қасымхан әкем, әкесінен естіген, Қарқара жәрмеңкесі, ел ауған үркіншілік туралы әңгімесін айта келе арасында Софияның шығарған өлеңдерін бірінен соң бірін айтты. Омарташы «Үш Меркі» өлеңін айтқанда Қасымхан әкемнің тізесінен алақанымен ақырын қағып,
– Қасыке разымын, осы жырды тағы бір қайталап айтыңызшы деп өтініш айтты.
Қасымхан әкем ол өлеңді өз мәнінде қайталап айтып берді.
Омарташы анасының жырларын, шалғайдағы қазақтардың әлі жатқа айтып жүргеніне қатты разы болды. Рақыметін айтып қолын кеудесіне басып, толқығанын білдіріп қалды.
– Бұл анамның шығарған көп өлеңдерінің бір ғана еді, өз қолымен жазған былғары дәптерге жазған қолжазбасы әлі менде сақтаулы. Мен де, бауырым да екеуміз сол Қытай жерінде тудық. Анам да, әкемде бізді өсіріп қағып, сол жақта қайтыс болды. Бізге «көшсеңдер Қазақстанға Жалаңаш жаққа көшіңдер» деп ұдайы айтып отыратын еді. Сол аманатпен осы жаққа келдік. Әкемнің ағасы мен шешесі де Алғабас ауылындағы орыс бейтіне жерленіпті. Әкем көзі тірісінде маған аманаттап, қағазға сызып беріп еді. Енді қолымыз босағанда барып, әкемнің сызбасы бойынша іздеп тауып алармын деді. Омарташы жарты ғасырдай сандығының түбінда жатқан арқанды тартқандай, қазақ мақал мәтелдерін қосып сүбелі әңгімелердің майын тамызып, бірінен соң бірін тарқатты. Қалғанымыз бейне бір радио тыңдағандай қауға сақалды кісінің аузына кірпік қақпай үнсіз тыңдадық. Қарқара көтерілісі туралы, жілігі татыған әңгімелерді хохолдың аузынан қазақша естиміз деп ойламаған едік. Оның әңгімелері баяғы шежірелі, аузы дуалы абыз қариялардың әңгімелерінен еш кем болмағанына қатты таңдандым.
Омарташы мен Әшіхан әкем екеуі қатты сыйласқан дос болып кетті. Әшіхан ағаны Әшен деп атайтын.
Орыс тілі мен бал араның құпияларын үйретті. Кейін Қырғыстанға кетер кезінде, бүкіл омартасын Әшіхан әкемізге беріп кетті.
Жалаңаш ауылында ол кезде орыстар көп еді. Қазақтар көбіне оларды жек көрді. Өйткені он алтыншы жылдарда қарусыз қазақтарға оқ атып, өлтіріп, көбіне жәбір көрсеткендердің тұқымдарына іш оңай жылымайды екен. Содан төбелесулер жиі болып тұрды. Осындай қақтығыстардан қашты ма, орыстар ақырындап кете бастады. Софияның балалары тау асып, қырғыз жеріне кетті. Өйткені қырғыздың Михайловка ауылында украйын отбасылары көп тұрды. Сол жерге көшіп кетті..
Атам да, әкем де Софияның әңгімелерін өте жақсы білуші еді. Соны болашақта керек болады ау деп, тәппіштеп сұрамаппын. Бұлай боларын кім білген. Енді бәрі өмірден өтіп кетті. Өкінішті ақ …
Жұмаш ағаның осы әңгімелері арқылы Софияның кейінгі өмірлері қалай өрбігенін осылай білген едім. Сіздермен бөлісіп отырмын.
Тектіден текті туады, тектіліктің жолын қуады деген. Жұмаш аға қазақтың . «Дойыр дода» жекпе – жек өнері мектебін ашты. «Жігіт болғың келсе» деген жауынгерлік жекпе жекке арналған кітап жазып шыққан ұстаз. Мені жасымнан суретке баулыған ұстазым.
Қазақта қай заман болмасын, өз кезеңінің батырлары болған еді. Соның бірі Жұмаш ағаның атасы Жеке батыр еді. Бір оқиға 1915 жылы күзінде орыстардың Жалаңаш станицасында болды. Станицаны атаманы Александров деген аяғы ақсақ орыс басқарған еді. Киікбай атадан тарайтын Қызылбек деген кісі бұл кезде орыстарға жалданып, күніне екі буханка нан үшін сыйыр бадасын бағып жүреді. Бірде бір сыйыр үшті күйлі жоғалып кетеді.
Орыстар Қызылбекті қысып, қорқытқан кезде. «Жеке батыр ғой, орыстар одан қорқып ештеңе дей қоймас» деп, сыйырды Жеке алды деп айтады. Бұл негізі сасқанда тапқан айласы еді. Сыйырды ол кісі алмаған. Содан кейін осы желеуді пайдаланып орыстардың бесеуі мылтықтарын алып Жеке батырды іздеуге шығады. Осы сапарында Тәжінің қайқысы деп аталған жердегі Тәжі атаның үйіне келеді.
– Жекені таныйсың ба десе
– Танимын.
– Ол кім болады десе
– Балам болады / Жекемен немере ағайын болып келеді/
«Онда тура келдік» деп үйді тінтісе, жарты ірі қараның еті бар екен. Оны мешокқа салып, өгізге артып, Тәжіні матап байлап, өгіздің алдына мінгізіп Жалаңашқа алып кетеді. Жеке батырға хабар тиіп, шұғыл Тәжі атаның үйіне келсе, әйелдер жылап, «Кебе атаны байлап әкетті» деген сөздерді айтады. Жеке көп ойланып жатпай, қолына сойылын ала сала, атына қарғып мініп, кеткендердің ізімен кетеді.
Жалаңашқа жақын жердегі Тоғыз қарағай атанған жерге жақын қалғанда, жазықта ілбіп бара жатқан қарулы топты көреді. Алдында өгіз жетектеген бір салт атты, өгіздің артынан төрт салт атты, бәрінің мылтықтары бар. Күн тұманды. Жерде сәл қылпықты қар бар. күн ызғарынан тоңып келе жатқандар өте бейқам келеді. Төбеден төніп келіп, артқы аттыдан киліккен Жеке батырды а дегенде байқамай қалады. Жеке сойылмен артқы шүйделерінен ұрып, бес орысты да ұрып жығады. Соққы жойқын болып, шабуыл әп сәтте аяқталады. Мылтықтарын пайдаланып үлгермей, әр жерде жайрап жатады. Жеке батыр алдымен орыстардың мылтықтарының затворын шығарып, жан- жаққа алысқа лақтырып тастайды. Содан жылдамдатып Тәжі атаны байлаған арқанды қиып, босатып алады. Бұл жерге көп аялдамай, өгізді екі атпен айдап, кейін қайтады. Оның арты, көшіп – қону, бой тасалау, әйтеуір аяғы сәтті болып, ешкім зиян шекпеді.
Қазақ бабаларымыздың қанындағы ерлік рухы әр кезде де өшпеген. Бес мылтықты орысқа жалғыз сойылымен шайқасқа баруға рухы жеткен Жеке атамызды қалай батыр демейміз.
Қай заман болмасын қазақ батырлардан кенде болмаған. 1916 жылғы қарулы қақтығыстарға ел – жұрт дайын болмағанмен, Жеке батыр секілді Құрманбек батыр, Мергенбай батыр, Сылаңқожа батыр, Жақыпбер батыр, Ұзақбайұлы Монай, Мұқан батырлар секілді көптеген жігіттер ел қорғаны болды. Шағаман жігіттерді «тәртіпсіздік жасаңдар» деп ұйымдастырып, солдаттар соларды қуып кеткенде, Қарқара жәрмеңкесінде есіктегі құлпыны балтамен ұрып бұзып, қамауда отырған 60 тай тұтқындарды босатып жіберген қазақ келіншегі Дина Тасыбаеваны батыр деп қалай айтпауға болады.
Ия, өлкемізде сан түрлі оқиғалар, дуалы сөзді, өнегелі істі артына қалдырған айтулы қаншама тұлғалар өтті.
Соның ішінде назар салынбай, мән берілмей келе жатқаны – София қыздың өмірі. Абзал жүректі, ұлт жанашыры- біздің жүрегімізден ұмытылуға тиіс емес.
Болат Сәрсенбай,
өлкетанушы, суретші.
