Заң үстемдігі – әділетті қоғамның басты тірегі

Қай елдің болмасын өркениеті мен тұрақтылығы, ең алдымен, оның азаматтарының заңға деген құрметімен, қоғамдық тәртіпті сақтауымен және өзара жауапкершілігімен өлшенеді. Мемлекет пен қоғамның берік дамуы үшін әрбір азамат өз құқығын біліп қана қоймай, міндетін де терең түсінуі қажет.
Бүгінде елімізде «Заң мен тәртіп» қағидатын орнықтыруға, құқықтық мәдениетті арттыруға, азаматтардың заң талаптарын сақтауына және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге ерекше мән берілуде. Бұл – тек құқық қорғау органдарының ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.

Заңға құрмет – елге құрмет
Заң – қоғамдағы тәртіп пен тұрақтылықты қамтамасыз ететін негізгі құрал. Заң талаптары сақталған жерде азаматтардың құқықтары қорғалып, қоғамдық қатынастар жүйеленіп, адамдардың ертеңгі күнге деген сенімі нығаяды.
«Заңды білу – заман талабы» деген ұстаным әр азаматтың өмірлік қағидасына айналуы тиіс. Себебі өз құқығы мен міндетін білетін адам заңсыз әрекетке жол бермеуге, дау-дамайды өркениетті жолмен шешуге, айналасындағылардың құқықтарын құрметтеуге бейім болады.
Қоғамдық тәртіп дегеніміз – тек көшеде тыныштық сақтау немесе белгіленген ережелерді орындау ғана емес. Ол– күнделікті өмірдегі мәдениеттен, жауапкершіліктен, өзгенің құқығына құрметпен қараудан басталады. Отбасындағы тәрбие, мектептегі білім, еңбек ұжымындағы қарым-қатынас, қоғамдық орындардағы мінез-құлық – осының барлығы құқықтық мәдениеттің көрінісі.

Тәртіп бар жерде – тұрақтылық бар
Қоғамдағы қауіпсіздік пен тұрақтылық өздігінен қалыптаспайды. Ол жүйелі жұмыстың, азаматтық жауапкершіліктің және заң талаптарын мүлтіксіз орындаудың нәтижесінде орнығады.
Осы тұрғыдан алғанда, «Заң мен тәртіп» қағидатының негізгі мақсаты – құқық бұзушылықтың алдын алу, азаматтардың заңға деген сенімін арттыру және қоғамда құқықтық мәдениетті қалыптастыру.
Әсіресе жастар арасында құқықтық сауаттылықты арттырудың маңызы зор. Өйткені бүгінгі жас – ертеңгі елдің тізгінін ұстайтын азамат. Жас ұрпақ заңды құрметтеп, өзгенің құқығына қол сұқпау, жауапкершілікті сезіну, қоғамдық тәртіпті сақтау сияқты құндылықтарды бойына сіңірсе, қоғамның да іргесі берік болады.
Мектептер мен білім беру ұйымдарында құқықтық тәрбиеге басымдық беру, оқушыларға заң талаптарын түсіндіру, буллингтің, зорлық-зомбылықтың, құқық бұзушылықтың алдын алу бағытындағы жұмыстарды күшейту – уақыт талабы.
Құқықтық мәдениет – отбасынан басталады
Бала тәрбиесінде отбасының орны ерекше. Ата-ана баласына ең алдымен адамды сыйлауды, үлкенді құрметтеуді, кішіге қамқор болуды, адалдық пен жауапкершілікті үйретеді.
Заңға құрмет те отбасындағы тәрбиеден басталады. Үйде тәртіп пен жауапкершілікке мән берілген бала қоғамдық ортада да өз міндетін жақсы түсінеді. Сондықтан ата-ана мен мектептің, қоғам мен мемлекеттік органдардың бірлескен жұмысы маңызды.
Құқық бұзушылықтың алдын алу үшін тек жазалау шараларына сүйену жеткіліксіз. Оның себептерін анықтап, азаматтарға құқықтық түсіндіру жұмыстарын жүргізу, әлеуметтік мәселелерді шешуге ықпал ету, жастардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру қажет.
Бұл бағыттағы жұмыстар неғұрлым жүйелі жүргізілсе, соғұрлым құқық бұзушылықтың алдын алуға мүмкіндік молаяды.

Қоғамдық қауіпсіздік – баршаға
ортақ міндет
Қоғамдық қауіпсіздік мәселесінде әр азаматтың жауапкершілігі бар. Көшеде, қоғамдық орындарда, жолда, интернет кеңістігінде заң талаптарын сақтау – ортақ міндет.
Жол қауіпсіздігі де «Заң мен тәртіп» қағидатының маңызды бағыттарының бірі. Жол қозғалысы ережесін сақтау – адамның өз өмірі мен денсаулығына ғана емес, өзгелердің қауіпсіздігіне деген жауапкершілігі.

Сол сияқты интернеттегі қауіпсіздік мәселесі де күн тәртібінен түспеуі тиіс. Қазіргі таңда алаяқтықтың түрлі тәсілдері кең таралған. Сондықтан азаматтардың қаржылық және цифрлық сауаттылығын арттыру, күмәнді қоңыраулар мен хабарламаларға сенбеу, жеке мәліметтерді бөгде адамдарға бермеу маңызды.
Заңды білмеу жауапкершіліктен босатпайды. Сондықтан әр адам өзінің құқықтары мен міндеттерін біліп, заңсыз әрекеттің алдын алуға атсалысуы керек.

«Заң мен тәртіп» – адалдық пен жауапкершілік құндылығы
Заң үстемдігі тек құқық бұзушылықпен күресу ұғымымен шектелмейді. Оның астарында адалдық, әділдік, жауапкершілік, тәртіп, өзара құрмет сияқты маңызды құндылықтар жатыр.
Мемлекеттік қызметшінің халыққа адал қызмет етуі, кәсіпкердің заң талаптарын сақтауы, жұмыс беруші мен қызметкердің өз міндеттерін жауапкершілікпен орындауы, әр азаматтың салықтарын уақытылы төлеуі – қоғамдағы заң мен тәртіптің нақты көрінісі.
Әділетті қоғам құру үшін заң бәріне бірдей болуы керек. Қызметіне, лауазымына, әлеуметтік жағдайына қарамастан әр адам заң алдында жауапты екенін сезінуі қажет.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру да осы міндеттермен тығыз байланысты. Пара беру мен пара алуға жол бермеу, қызметтік өкілеттікті жеке мақсатқа пайдаланбау, адал еңбек ету – қоғамның құқықтық мәдениетін көтеретін маңызды қадамдар.

Аудан көлеміндегі жұмыстардың маңызы
«Заң мен тәртіп» қағидатын жүзеге асыру бағытындағы жұмыстар жергілікті жерде де тұрақты түрде жүргізілуі қажет. Тұрғындармен кездесулер өткізу, құқықтық түсіндіру жұмыстарын ұйымдастыру, жастармен профилактикалық әңгімелер жүргізу, қоғамдық орындардағы тәртіпті сақтау мәселелеріне назар аудару – осы бағыттағы маңызды шаралар.
Мұндай жұмыстардың нәтижелі болуы үшін мемлекеттік органдармен қатар, қоғамдық ұйымдар, ардагерлер, аналар кеңесі, жастар ұйымдары, білім беру мекемелері мен тұрғындардың өзара ынтымақтастығы қажет.
Қоғамдық тәртіпті сақтау тек полиция қызметкерлерінің міндеті деген түсінік болмауы керек. Әр тұрғын өз ауылының, өз көшесінің, өз елді мекенінің тыныштығына жауапкершілікпен қараса, қауіпсіз орта қалыптастыру әлдеқайда тиімді болады.
Бір ауыз сөзбен айтқанда, заңды сақтау– өзгені шектеу емес, өзара құқық пен еркіндікті қорғау.

Бірлік пен тәртіп – ел болашағының кепілі
Қоғамда заң мен тәртіп орныққанда ғана тұрақты даму мүмкін болады. Заңға құрмет, елге деген жауапкершілік, қоғамдық тәртіпке бейжай қарамау – барша азаматқа ортақ міндет.
Біз балаларымызға қандай қоғам қалдырамыз деген сауал әрқайсымызды ойландыруы тиіс. Ол үшін ең алдымен өзіміз үлгі болуымыз керек. Көшеде тәртіп сақтау, жол ережесін бұзбау, өзгенің мүлкіне құрметпен қарау, табиғатты ластамау, үлкенге ізет, кішіге қамқорлық көрсету– қарапайым көрінгенімен, қоғамдық мәдениетті қалыптастыратын маңызды әрекеттер.
Заңға бағыну – қорқыныштан емес, саналы жауапкершіліктен туындауы керек. Сонда ғана «Заң мен тәртіп» қағидаты қоғамның күнделікті өмір салтына айналады.
Әрбір азамат заңды құрметтеп, өз міндетін адал орындаса, қоғамда өзара сенім нығаяды. Ал өзара сенім бар жерде ынтымақ пен бірлік бекиді.
Заң мен тәртіп – мемлекеттің ғана емес, тұтас қоғамның тірегі. Сондықтан құқықтық мәдениетті қалыптастыруға, қоғамдық қауіпсіздікті сақтауға және заң үстемдігін нығайтуға әрқайсымыз өз үлесімізді қосуымыз қажет.

Құқықтық сана – қоғамның
рухани негізі
Қоғамда заң мен тәртіпті орнықтырудың маңызды тетіктерінің бірі – азаматтардың құқықтық санасын қалыптастыру. Құқықтық сана дегеніміз – адамның заң талаптарын білуі ғана емес, оның заңды өмірінің ажырамас бөлігі ретінде қабылдауы. Заңды құрметтеу адамның күнделікті іс-әрекетінен, өз міндетіне жауапкершілікпен қарауынан және қоғамдық ортадағы мәдениетінен байқалады.
Әр азамат өз құқығын қорғаумен қатар, өзгенің де құқығы мен бостандығына құрметпен қарауы тиіс. Қоғамдағы татулық пен тұрақтылық осындай өзара сыйластықтан басталады. Бір адамның жауапсыз әрекеті кейде тұтас ортаға кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан «Менің әрекетім қоғамға қалай әсер етеді?» деген сауалды әр адам өзіне қоя білуі қажет.
Бұл ретте құқықтық түсіндіру жұмыстарының маңызы ерекше. Халыққа заңдағы өзгерістерді қарапайым әрі түсінікті тілмен жеткізу, азаматтардың көкейіндегі сауалдарға жауап беру, құқықтары мен міндеттері жөнінде ақпараттандыру – құқықтық мәдениетті арттырудың тиімді жолы. Әсіресе ауылдық жерлерде тұрғындармен ашық кездесулер өткізіп, күнделікті өмірде жиі кездесетін құқықтық мәселелерді түсіндірудің пайдасы зор.
Құқықтық мәдениет қалыптасқан қоғамда азаматтар өз мәселесін күшпен немесе дау-жанжалмен емес, заң аясында шешуге ұмтылады. Мұндай ортада адамдар бір-бірінің ар-намысы мен қадір-қасиетін бағалап, қоғамдық тәртіпті сақтауға бейім болады. Бұл өз кезегінде ел ішіндегі тұрақтылық пен өзара сенімнің нығаюына ықпал етеді.
Заң мен тәртіпті сақтау – мемлекеттік мекемелердің жұмысына ғана тәуелді емес. Ол әр адамның саналы таңдауынан басталады. Өз құқығы мен міндетін білетін, заңды сыйлайтын, жауапкершілікті сезінетін азамат көбейген сайын қоғамның да құқықтық негізі беки түседі.
Сондықтан бүгінгі басты міндеттердің бірі – заңды құрметтейтін, әділдікке сенетін, өз әрекетіне жауап бере алатын саналы ұрпақ тәрбиелеу. Бұл – отбасыға да, мектепке де, мемлекеттік органдарға да, жалпы қоғамға да ортақ жауапкершілік. Заң мен тәртіптің мықты болуы ең алдымен азаматтардың құқықтық санасы мен азаматтық ұстанымына байланысты.