ЗАҢ МЕН ТӘРТІП – ӘДІЛЕТТІ ҚОҒАМНЫҢ БЕРІК НЕГІЗІ
Қоғамның тыныштығы мен мемлекеттің тұрақтылығы ең алдымен заңның үстемдігіне, азаматтардың құқықтық мәдениетіне және қоғамдық тәртіптің берік орнығуына байланысты. Заң – баршаға ортақ талап пен әділеттің өлшемі болса, тәртіп – сол талаптардың күнделікті өмірде мүлтіксіз орындалуының көрінісі. Сондықтан бүгінгі таңда «Заң мен тәртіп» қағидаты тек құқық қорғау органдарының ғана міндеті емес, бүкіл қоғамның ортақ ұстанымына айналуы тиіс.
Заңға құрмет – елге құрмет. Тәртіпке бағыну– қоғам алдындағы жауапкершілікті сезіну. Әр азамат өзінің құқығын біліп қана қоймай, өзгенің құқығына қол сұқпауды, қоғамдық тәртіпті сақтауды, заң талаптарын орындауды азаматтық парызы ретінде қабылдағанда ғана елімізде шынайы құқықтық мәдениет қалыптасады.
Қазақстанда қоғамда заң мен тәртіп идеологиясын ілгерілетуге ерекше мән беріліп келеді. Оның басты мақсаты– заңға бағынатын мінез-құлықты қалыптастыру, қауіпсіз орта құру, мемлекеттік органдардың ашықтығын қамтамасыз ету және қоғам мен мемлекет арасындағы өзара сенімді нығайту болып табылады.
Осы тұрғыдан алғанда, «Заң мен тәртіп» қағидатын қоғамда орнықтырудың төрт негізгі бағытына тоқталудың маңызы зор.
БІРІНШІ БАҒЫТ – ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘДЕНИЕТ ПЕН ЗАҢҒА БАҒЫНУШЫЛЫҚТЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Құқықтық мемлекет құру ең алдымен азаматтардың құқықтық сауаттылығынан басталады. Заңды білмеу – жауапкершіліктен босатпайды. Сондықтан әрбір адам өз құқықтары мен міндеттерін жете түсініп, заң талаптарын саналы түрде орындауға ұмтылуы қажет.
Құқықтық мәдениет тек заң кітаптарын оқумен немесе құқықтық терминдерді білумен шектелмейді. Ол – адамның күнделікті өмірдегі әрекетінен көрінетін қасиет. Жол қозғалысы ережесін сақтау, қоғамдық орында тәртіп бұзбау, өзгенің мүлкіне құрметпен қарау, салықтық және азаматтық міндеттерді орындау, сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік таныту – құқықтық мәдениеттің нақты көріністері.
Заңға бағыну қорқыныштан емес, саналы түсініктен туындауы тиіс. Азамат заңды тек жазаға ұшырамау үшін емес, қоғамның тыныштығы мен ортақ игілік үшін сақтауы қажет. Себебі бір адамның тәртіпсіздігі тұтас қоғамға кері әсерін тигізуі мүмкін.
Бұл бағытта отбасы мен білім беру ұйымдарының рөлі айрықша. Баланың құқықтық тәрбиесі мектеп қабырғасынан ғана емес, ең алдымен отбасынан басталады. Үлкенге құрмет, кішіге ізет, адалдық, жауапкершілік, әділдік сияқты ұлттық құндылықтар құқықтық мәдениеттің де негізін қалайды.
Жас ұрпаққа заңды құрғақ талап ретінде емес, олардың құқықтары мен қауіпсіздігін қорғайтын маңызды құрал ретінде түсіндіру қажет. Мектептерде, колледждерде, мәдениет ошақтарында және қоғамдық орындарда құқықтық түсіндіру жұмыстарын жүйелі жүргізу– құқық бұзушылықтың алдын алудың тиімді жолы.
«Тәртіпке бағынған құл болмайды» деген халқымыздың даналығы бүгінгі қоғам үшін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Тәртіп– адамды шектеу емес, оның қауіпсіздігі мен еркіндігін қамтамасыз ететін маңызды қағида.
ЕКІНШІ БАҒЫТ – ҚАУІПСІЗ ЖӘНЕ ҚОЛАЙЛЫ ҚОҒАМДЫҚ ОРТА ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Қауіпсіздік – әрбір азаматтың қалыпты өмір сүруінің басты шарттарының бірі. Адам өз үйінде, көшеде, жұмыс орнында, оқу орнында өзін қауіпсіз сезінген жағдайда ғана қоғамның тұрақты дамуы қамтамасыз етіледі.
Қауіпсіз орта тек құқық қорғау органдарының күшімен қалыптаспайды. Бұл – мемлекет, қоғам және әрбір азаматтың ортақ жауапкершілігі. Қылмыстың алдын алу, құқық бұзушылыққа жол бермеу, тұрмыстық жанжалдардың алдын алу, жастар арасындағы келеңсіз әрекеттердің профилактикасы – барлығы бірлескен жұмысты талап етеді.
Құқық бұзушылықтың алдын алу – орын алған оқиғаға жауап беруден әлдеқайда маңызды. Себебі кез келген келеңсіз жағдайдың алдын алу арқылы адам тағдырын, отбасының тыныштығын, қоғамның қауіпсіздігін сақтауға болады. Осы бағытта профилактикалық жұмыстардың маңызы артып келеді.
Әсіресе жастар мен жасөспірімдер арасында құқық бұзушылықтың алдын алу – аса жауапты міндет. Бос уақытты тиімді ұйымдастыру, спортқа, мәдениетке және қоғамдық пайдалы іске тарту жастардың теріс жолға түсуінің алдын алуға ықпал етеді.
Ауылдық жерлерде де қоғамдық қауіпсіздікті сақтау мәселесі назардан тыс қалмауы тиіс. Ауыл – бірліктің, татулықтың, өзара жанашырлықтың ортасы. Сондықтан әрбір тұрғын туған жерінің тыныштығына бейжай қарамай, күмәнді жағдайлар мен құқық бұзушылықтардың алдын алуға атсалысуы қажет.
Қауіпсіз қоғам құру үшін «менің ісім емес» деген түсініктен арылу маңызды. Қоғамдық тәртіпке қатысты мәселе – баршамызға ортақ мәселе. Тәртіпсіздікке көз жұма қарау кейде үлкен келеңсіздіктерге жол ашуы мүмкін.
Сондықтан қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру – бүгінгі күннің басты міндеттерінің бірі.
ҮШІНШІ БАҒЫТ – АШЫҚТЫҚ, ӘДІЛДІК ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТКЕ ДЕГЕН СЕНІМ
Заң мен тәртіптің берік болуы азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сенімімен де тығыз байланысты. Егер қоғам әділдік бар екеніне, заңның баршаға бірдей қолданылатынына сенсе, құқықтық тәртіп те нығая түседі.
Заң алдында барлық азамат тең болуы – құқықтық мемлекеттің басты қағидаты. Қызметтік лауазымына, әлеуметтік жағдайына немесе қоғамдағы беделіне қарамастан, әр адам заң талаптарына бағынуға міндетті.
Әділеттілік – заң мен тәртіптің басты өлшемі. Заң тек талап қоюшы құрал емес, ең алдымен азаматтың құқығы мен бостандығын қорғаушы тетік болуы керек.
Мемлекеттік органдардың ашықтығы мен халыққа қолжетімділігі де қоғамдағы сенімді арттыруға ықпал етеді. Азаматтардың өтініштері мен ұсыныстарына жауапкершілікпен қарау, қабылданған шешімдер туралы ашық ақпарат беру, қоғамдық пікірмен санасу – қазіргі мемлекеттік басқарудың маңызды талаптарының бірі.
Ашықтық бар жерде сенім артады. Сенім бар жерде мемлекет пен қоғамның өзара байланысы күшейеді.
Бүгінгі цифрлық дәуірде азаматтардың ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі кеңейді. Сондықтан мемлекеттік қызметтердің сапасын арттыру, бюрократиялық кедергілерді азайту, азаматтарға түсінікті әрі қолжетімді қызмет көрсету – заң мен тәртіп қағидатын жүзеге асырудың маңызды бөлігі.
Әділ қоғам әр адамның даусына құлақ асатын, заң талаптары баршаға бірдей қолданылатын және азаматтың құқығы қорғалатын ортадан басталады.
ТӨРТІНШІ БАҒЫТ – ҚОҒАМ МЕН МЕМЛЕКЕТТІҢ ӘРІПТЕСТІГІ ЖӘНЕ АЗАМАТТЫҚ ЖАУАПКЕРШІЛІК
Заң мен тәртіпті нығайтуға мемлекеттік органдар ғана емес, бүкіл қоғам атсалысуы қажет. Бұл бағытта қоғамдық ұйымдардың, ардагерлер кеңесінің, аналар кеңесінің, жастар ұйымдарының, еріктілердің, педагогтер мен бұқаралық ақпарат құралдарының орны ерекше.
Қоғамдық тәртіп – ортақ құндылық. Оны сақтау үшін әр азамат өзінің жауапкершілігін сезінуі тиіс.
Азаматтық белсенділік – тек сайлауға қатысу немесе қоғамдық жиындарға барумен шектелмейді. Ол – туған өлкенің дамуына үлес қосу, қоғамдық мәселелерге бейжай қарамау, заңсыздыққа төзбеушілік таныту, игі бастамаларды қолдау, жастарға дұрыс бағыт беру.
Әсіресе ауылдық жерлерде қоғамдық келісім мен ынтымақтың маңызы зор. Ауыл ақсақалдарының ақылы, аналардың тәрбиелік өнегесі, ұстаздардың тәлім-тәрбиесі және жастардың белсенділігі қоғамдағы тұрақтылықты нығайтуға қызмет етеді.
Халық даналығында «Жұмыла көтерген жүк жеңіл» деген ұғым бар. Заң мен тәртіпті қамтамасыз ету ісі де – дәл осындай ортақ міндет. Мемлекет заңдылықты қамтамасыз ету үшін қажетті жағдай жасаса, қоғам сол талаптарды құрметтеп, оны күнделікті өмір салтына айналдыруы қажет.
Бұқаралық ақпарат құралдарының да бұл бағыттағы жауапкершілігі үлкен. Газет-журналдар, телерадио және әлеуметтік желілер арқылы құқықтық сауаттылықты арттыру, заң талаптарын қарапайым тілмен түсіндіру, адалдық пен әділдікті насихаттау – қоғамдық санаға оң ықпал етеді. Ресми тұжырымдамада да құқықтық ағартуда ақпараттық-коммуникациялық және азаматтық тетіктердің маңызы атап көрсетілген.
ЗАҢҒА ҚҰРМЕТ – ЕЛ БОЛАШАҒЫНА ҚҰРМЕТ
Заң мен тәртіп – белгілі бір науқанның немесе уақытша бастаманың атауы емес. Ол – қоғамның өмір сүру мәдениетіне айналуы тиіс ұзақ мерзімді құндылық.
Әрбір адам өзінен бастағанда ғана қоғам өзгереді. Үйде тәртіп сақтау, көшеде мәдениетті болу, жұмыста жауапкершілік таныту, өзгенің құқығын құрметтеу, заң талаптарын мүлтіксіз орындау – үлкен құқықтық мәдениеттің қарапайым қадамдары.
Біз заңды өзгеден талап етпес бұрын, өзіміздің әрекетімізге жауапкершілікпен қарауымыз қажет. Өйткені құқықтық мемлекет дегеніміз – тек мықты заңдар мен қатаң талаптар ғана емес, сол заңды құрметтейтін саналы азаматтардың қоғамы.
Тәртіп бар жерде – тыныштық бар.
Әділдік бар жерде – сенім бар.
Заң үстемдік құрған жерде – тұрақтылық бар. Сондықтан «Заң мен тәртіп» қағидатын өміріміздің басты ұстанымына айналдыру – әрқайсымыздың азаматтық борышымыз.
Құқықтық мәдениеті жоғары, жауапкершілігі берік, қоғамдық тәртіпті құрметтейтін ұлт қана кемел болашаққа нық қадам басады. Заңды сыйлау – өзіңді, өзгені және мемлекетіңді сыйлау. Ал тәртіпті сақтау – ел тыныштығы мен ұрпақ болашағына қосылған зор үлес.
Заң мен тәртіп – әділетті қоғамның айнымас темірқазығы, берекелі елдің баянды бағдары.
