ЗАҢ МЕН ТӘРТІП – ӘДІЛ ҚОҒАМНЫҢ НЕГІЗІ
Заң мен тәртіп – қоғам тұрақтылығының негізі
Қай қоғамның болмасын өркендеуі мен тұрақты дамуы, ең алдымен, ондағы заңның үстемдігіне, қоғамдық тәртіптің сақталуына және азаматтардың жауапкершілігіне байланысты. Заң үстемдік құрған жерде әділдік салтанат құрып, адам құқықтары қорғалады, ел ішіндегі тыныштық пен тұрақтылық нығаяды. Сондықтан «Заң мен тәртіп» қағидаты– мемлекеттің дамуы мен қоғамның өркениетті болашағын айқындайтын маңызды ұстанымдардың бірі.
Заң – қоғам өмірін реттейтін ортақ ереже ғана емес, әрбір азаматтың құқығы мен бостандығының кепілі. Ол адамдар арасындағы қарым-қатынасты реттеп, әркімнің өз міндетін білуіне, өзгенің құқығына қол сұқпауына негіз болады. Ал тәртіп – сол заң талаптарын құрметтеп, күнделікті өмірде орындаудан көрінетін азаматтық мәдениеттің белгісі. Заң мен тәртіп бір-бірімен тығыз байланысты. Заңсыз тәртіп орнықпайды, ал тәртіпсіз қоғамның тұрақты дамуы мүмкін емес.
Заңды құрметтеу отбасынан басталып, білім беру ұйымдарында қалыптасып, қоғамдық ортада жалғасын табады. Әр адам өз құқығын біліп қана қоймай, өзгенің құқығына құрметпен қарап, қоғам алдындағы міндетін сезінгенде ғана берік тәртіп орнайды. Бұл – құқықтық мәдениеттің негізгі өлшемі. Өйткені заңға құрмет тек құқық қорғау органдарының талабын орындаумен шектелмейді. Ол адамның күнделікті әрекетінен, өзгелермен қарым-қатынасынан, қоғамдық ортадағы мінез-құлқынан көрініс табуы тиіс.
Бүгінде елімізде құқықтық мәдениетті қалыптастыруға, азаматтардың заңға деген сенімін арттыруға және құқық бұзушылықтың алдын алуға ерекше мән беріліп келеді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев көтерген «Заң мен тәртіп» қағидатының негізгі мақсаты да – қоғамда заңға бағыну мәдениетін орнықтыру, әділдікті қамтамасыз ету және әрбір азаматтың қауіпсіз өмір сүруіне жағдай жасау.
Бұл бағыттағы жұмыс тек құқық қорғау органдарының міндеті емес. Оған мемлекеттік мекемелер, білім беру ұйымдары, қоғамдық бірлестіктер, ата-аналар және барша азаматтар атсалысуы қажет. Қоғам мүшелерінің ортақ ұстанымы мен жауапкершілігі үйлескен жағдайда ғана заң талаптарын сақтау күнделікті өмірдің қалыпты дағдысына айналады
Қоғамдық тәртіп –
ортақ жауапкершілік
Қоғамдық тәртіпті сақтау – ел ішіндегі тыныштық пен қауіпсіздіктің басты шарты. Көшеде, қоғамдық орындарда, білім беру мекемелерінде және еңбек ұжымдарында белгіленген тәртіптің сақталуы адамдардың өздерін еркін әрі қауіпсіз сезінуіне мүмкіндік береді. Ал тәртіпке немқұрайлы қарау, заң талаптарын елемеу немесе өзгенің құқығын аяққа басу қоғамдық сенімге нұқсан келтіреді.
Қоғамдық тәртіп дегеніміз – тек белгілі бір ережелерді орындау ғана емес, айналадағы адамдардың тыныштығы мен қауіпсіздігіне құрметпен қарау. Мәселен, көшеде белгіленбеген жерден өтпеу, көлік жүргізу кезінде жол қозғалысы ережелерін сақтау, қоғамдық орында дауыс көтеріп, өзгелерге кедергі келтірмеу, бөтеннің мүлкіне ұқыптылық таныту – қарапайым көрінгенімен, азаматтық жауапкершіліктің маңызды белгілері.
Кейде құқық бұзушылықтың алдын алу үлкен шаралардан емес, күнделікті өмірдегі қарапайым әрекеттерден басталады. Заң талаптарын сақтау, күмәнді жағдайға бейжай қарамау, қоғамдық орындарда әдеп сақтау және өзгенің қауіпсіздігіне жауапкершілікпен қарау – ортақ тәртіпті нығайтудың тиімді жолдары. Әр азамат өз әрекетінің салдарын түсініп, қоғамдық мүддені ескергенде ғана қауіпсіз орта қалыптасады.
Қоғамдағы тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуде азаматтардың белсенді ұстанымы да маңызды. Заңсыз әрекетке куә болған жағдайда мәселені өз бетінше ушықтырмай, тиісті органдарға хабарлау, даулы жағдайларды заңды жолмен шешуге ұмтылу– құқықтық мәдениеттің көрінісі. Сонымен бірге әрбір азамат өз міндетін адал орындап, айналасындағыларға құрметпен қараса, қоғамдағы сенім мен өзара сыйластық нығая түседі.
Қоғамдық тәртіпті сақтау тек жауапкершіліктен емес, саналы түсініктен туындауы керек. Адам заңды жазадан қорыққандықтан ғана емес, оның қоғамға қажеттілігін түсінгендіктен орындаса, құқықтық мәдениет шынайы қалыптасады. Сондықтан заңға құрмет әр азаматтың ішкі ұстанымына айналуы тиіс.
Жас ұрпақ тәрбиесі – құқықтық мәдениеттің бастауы
Әсіресе, жастардың құқықтық сауаттылығын арттырудың маңызы зор. Өйткені бүгінгі жас ұрпақ – ертеңгі ел тізгінін ұстайтын азаматтар. Олардың бойында жауапкершілік, әділдік, отансүйгіштік және заңға құрмет сезімін қалыптастыру – баршаға ортақ міндет.
Жасөспірімдер арасында құқық бұзушылықтың алдын алу үшін мектеп пен ата-ана арасындағы байланыс нығайып, түсіндіру жұмыстары жүйелі жүргізілуі керек. Баланың тәрбиесі тек білім алумен шектелмейді. Ол өз әрекетінің салдарын түсініп, дұрыс пен бұрысты ажырата білуге, өз пікірін мәдениетті түрде жеткізуге және өзгелердің көзқарасын құрметтеуге үйренуі қажет.
Білім беру ұйымдарында құқықтық тақырыптарға арналған кездесулер, пікірталастар, тәрбие сағаттары мен түсіндіру шараларын өткізу жасөспірімдердің заңға деген көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді. Мұндай жұмыстар құрғақ ережелерді түсіндірумен ғана шектелмей, өмірлік мысалдармен, нақты жағдайларды талқылаумен ұштасқаны жөн. Сонда оқушылар өз құқықтары мен міндеттерін жақсы түсініп, кез келген мәселеде заңды жолды таңдаудың маңызын ұғынады.
Қазіргі кезеңде интернет пен әлеуметтік желілердің жасөспірімдер өміріндегі орны ерекше. Виртуалды кеңістікте де адамгершілік пен жауапкершілік қағидаларын сақтау қажет. Біреуді қорлау, кибербуллинг жасау, жеке мәліметтерді рұқсатсыз жариялау немесе жалған ақпарат тарату басқа адамның құқығына зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан балаларға интернеттегі қауіпсіздік ережелерін үйретіп, желідегі әрекеттің де жауапкершілігі бар екенін түсіндіру маңызды.
Отбасындағы тәрбие де құқықтық мәдениеттің қалыптасуына тікелей әсер етеді. Үлкеннің кішіге үлгі болуы, уәдеге беріктік, өзгенің еңбегін бағалау, жауапкершілікті сезіну және әділ шешім қабылдау секілді қасиеттер баланың бойында ерте қалыптасады. Ата-ана баласына заңды құрметтеуді сөзбен ғана емес, өз ісімен де көрсетуі тиіс. Өйткені бала көбіне ересектердің әрекетіне қарап бой түзейді.
Заңды құрметтейтін, тәртіпті бағалайтын ұрпақ тәрбиелеу – әр шаңырақтың басты міндеттерінің бірі. Ал мектеп, отбасы және қоғам арасындағы өзара байланыс осы міндеттің нәтижелі орындалуына жол ашады.
Құқықтық сауаттылық – қауіпсіздіктің кепілі
Қазіргі қоғамда құқықтық сауаттылықтың мәні артып келеді. Әр азамат өзінің заңды құқықтары мен міндеттерін білуі, қандай да бір мәселе туындаған жағдайда заң аясында әрекет етуі қажет. Өз құқығын білетін адам алаяқтыққа, заңсыз әрекеттерге және түрлі қысым көрсету жағдайларына қарсы тұруға, өз мүддесін заңды жолмен қорғауға қабілетті болады.
Құқықтық сауаттылық дегеніміз – заң баптарын жатқа білу ғана емес, күнделікті өмірде туындайтын мәселелерді дұрыс бағалап, заңды шешім қабылдай алу. Еңбек қатынастарында, тұтынушы ретінде қызмет алғанда, азаматтық өтініш білдіргенде немесе қандай да бір даулы жағдайға тап болғанда өз құқықтары мен міндеттерін білу адамға дұрыс бағыт таңдауға көмектеседі.
Сонымен қатар азаматтар өз құқықтарын қорғаумен қатар, өз міндеттерін де ұмытпауы керек. Қоғамда әр адамның еркіндігі басқа адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін құрметтеумен ұштасады. Өз құқығын талап ете отырып, өзгенің құқығын шектеуге жол бермеу – құқықтық мәдениеттің маңызды қағидасы.
Әсіресе, интернет пен әлеуметтік желілер кеңінен қолданылатын кезеңде ақпараттық қауіпсіздікке баса назар аудару қажет. Бүгінде жалған хабарламалар, күмәнді сілтемелер, бөтен адамның атынан хабарласу және оңай пайда табуға уәде беретін ұсыныстар арқылы адамдарды алдау әрекеттері кездеседі. Мұндай жағдайларда асығыс шешім қабылдамай, ақпараттың шынайылығын тексеріп, жеке деректерді, банк картасының мәліметтерін және құпия кодтарды бөгде адамдарға бермеу маңызды.
Күмәнді хабарлама алған жағдайда оның мазмұнын мұқият тексеріп, белгісіз сілтемелерге өтпеу және күмәнді қаржылық операцияларды жасамау қажет. Егер азамат алаяқтық әрекетке тап болса, тиісті банкке және құқық қорғау органдарына жүгінгені жөн. Қарапайым сақтық шараларының өзі көптеген келеңсіздіктің алдын алуға мүмкіндік береді.
Әлеуметтік желіде пікір білдіру мәдениетін сақтау да құқықтық жауапкершіліктің бір бөлігі. Жалған ақпарат тарату, адамның ар-намысына тиетін сөздер жазу, біреуді қорлау немесе тексерілмеген мәліметтерді шындық ретінде жариялау қоғамға зиян келтіруі мүмкін. Сөз бостандығы жауапкершіліктен тыс дегенді білдірмейді. Әрбір азамат өз ойын еркін білдіре отырып, заң талаптарын және өзгенің құқықтарын ескеруі керек.
Құқықтық сауаттылықты арттыру мақсатында халық арасында түсіндіру кездесулерін, семинарларды, ашық диалог алаңдарын және жастармен профилактикалық жұмыстарды тұрақты өткізу маңызды. Сонымен қатар азаматтарға заң көмегін алу жолдарын түсіндіру, мемлекеттік қызметтерді пайдалану тәртібі туралы ақпарат тарату және құқықтық мәселелер бойынша кеңес беру жұмыстарының қолжетімді болуы да үлкен рөл атқарады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы
мәдениет – адал қоғамның негізі
Заң үстемдігін қамтамасыз етуде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің орны ерекше. Сыбайлас жемқорлық мемлекеттік басқаруға деген сенімді әлсіретіп, қоғамдағы әділдік қағидаттарына нұқсан келтіреді. Ол азаматтардың заңды мүмкіндіктеріне деген сенімін төмендетіп, қоғамның дамуына кедергі келтіруі мүмкін. Сондықтан жемқорлыққа қарсы тұру тек құқық қорғау органдарының жұмысы ретінде қарастырылмауы керек. Бұл– әрбір азаматтың ұстанымына байланысты мәселе.
Пара бермеу және алмау, қызметтік міндетті адал орындау, жеке мүддені қоғамдық мүддеден жоғары қоймау– адал қоғам қалыптастырудың негізгі шарттары. Мемлекеттік қызметшілердің ашықтығы мен жауапкершілігі, азаматтардың заңды талаптарының әділ қаралуы және мемлекеттік қызмет көрсету кезінде заң талаптарының сақталуы халықтың мемлекетке деген сенімін арттырады.
Мемлекеттік қызметтің басты мақсаты – халыққа адал қызмет ету. Қызметтік өкілеттікті жеке пайда үшін пайдаланбау, шешім қабылдауда әділдік пен ашықтықты сақтау, азаматтардың өтініштеріне заң аясында жауап беру мемлекеттік басқару жүйесінің сапасын арттырады. Ал азаматтардың да заңды айналып өтуге ұмтылмай, кез келген мәселені белгіленген тәртіппен шешуге дағдылануы маңызды.
Адалдық пен әділдік күнделікті өмірде де көрініс табуы тиіс. Еңбекті бағалау, біреудің ақысын жемеу, өзгенің жетістігіне құрметпен қарау және кез келген мәселені заңды жолмен шешуге ұмтылу – сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілік мәдениетінің негізі. Әділдікке деген көзқарас қоғамның әрбір мүшесінің әрекетінен байқалғанда ғана бұл ұстаным өміршең болады.
Жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруда жас ұрпаққа адалдықтың маңызын түсіндіру де қажет. Білім мен еңбектің арқасында жетістікке жету, өзгенің еңбегін бағалау, жауапкершіліктен жалтармау және әділетсіз артықшылықтарға ұмтылмау – болашақ қоғамның адамгершілік негізін қалыптастыратын құндылықтар.
Тәртіпті орта – таза әрі қауіпсіз орта
Заң мен тәртіп ұғымын тек құқық бұзушылықпен байланыстыру жеткіліксіз. Ол қоғамдық ортаға жауапкершілікпен қарауды, туған жердің тазалығын сақтауды және ортақ мүлікке ұқыптылық танытуды да қамтиды. Көшелер мен қоғамдық орындардың таза болуы, қоршаған ортаның қорғалуы, ортақ пайдаланылатын нысандардың күтіп ұсталуы– тұрғындардың мәдениеті мен азаматтық ұстанымының көрсеткіші.
Осы тұрғыдан алғанда, «Таза Қазақстан» жалпыұлттық бастамасы мен «Заң мен тәртіп» қағидатының үндестігі айқын көрінеді. Екі бағыттың да негізінде қоғам алдындағы жауапкершілік, ортақ іске құрмет және туған жерге жанашырлық таныту идеясы жатыр. Тазалықты сақтау – тек сенбілік кезінде атқарылатын жұмыс емес, күнделікті дағдыға айналуы тиіс міндет.
Қоқысты белгіленген орынға тастау, табиғатқа зиян келтірмеу, қоғамдық мүлікті бүлдірмеу, көшелер мен аулаларды таза ұстау және өзгенің еңбегін құрметтеу арқылы әр адам айналасының көркеюіне үлес қосады. Таза әрі жайлы орта қалыптастыру үшін тұрғындардың белсенділігімен қатар, қоғамдық орындарды күтіп ұстау, инфрақұрылымды сақтау және белгіленген ережелерді орындау мәдениеті де маңызды.
Әсіресе, ауылдық елді мекендерде тазалық пен тәртіпті сақтау ортақ іске айналуы керек. Ауылдың ажары мен елді мекеннің көркеюі тұрғындардың жауапкершілігіне тікелей байланысты. Әрбір азамат өзі тұратын ортаның жағдайына бейжай қарамай, көшені, ауланы, су көздерін және табиғи аумақтарды қорғауға атсалысса, туған жердің көркі арта түседі.
Қоғамдық мүлікті күтіп ұстау да азаматтық мәдениеттің маңызды бөлігі. Балалар алаңдары, аялдамалар, саябақтар, көшедегі жарықтандыру жүйелері мен басқа да ортақ нысандар – барша тұрғынның игілігі. Оларды бүлдірмеу, таза ұстау және ұқыпты пайдалану қоғамға деген құрметті білдіреді.
Тәртіпті әрі таза ортада өмір сүру адамдардың денсаулығына, қауіпсіздігіне және көңіл күйіне де оң әсер етеді. Сондықтан тазалық пен тәртіпті сақтау әр азаматтың күнделікті өмір салтына айналғаны жөн. Мұндай жауапкершілік жас ұрпаққа өнеге болып, қоғамда ортақ іске деген құрметті қалыптастырады.
Әділдік пен ашықтық – халық
сенімінің негізі
Заң үстемдігі орныққан қоғамда азаматтардың мемлекеттік органдарға деген сенімі жоғары болады. Бұл сенім ең алдымен заң талаптарының баршаға бірдей қолданылуынан, азаматтардың өтініштері мен мәселелерінің әділ қаралуынан және қабылданған шешімдердің негізді болуынан қалыптасады.
Заң алдында барлығы тең болуы тиіс. Азаматтың әлеуметтік жағдайына, қызметіне немесе басқа да ерекшеліктеріне қарамастан, оның құқықтары қорғалуы және міндеттері заңға сәйкес орындалуы маңызды. Әділдік қағидаты осы талаптардың іс жүзінде жүзеге асуымен бағаланады.
Мемлекеттік органдардың ашық жұмыс істеуі, халықпен тұрақты байланыс орнатуы және азаматтардың ұсыныстары мен өтініштеріне назар аударуы қоғам мен билік арасындағы өзара түсіністікті нығайтады. Қоғамдық қабылдаулар, кездесулер, ашық диалогтар мен цифрлық қызметтер азаматтардың өз мәселелерін заңды жолмен шешуіне мүмкіндік береді.
Сонымен бірге азаматтардың қоғамдық өмірге белсенді араласуы да маңызды. Тұрғындар өз елді мекеніндегі мәселелерге бейжай қарамай, заңды ұсыныстарын білдіріп, ортақ шешім қабылдау үдерісіне қатысқанда, қоғамның жауапкершілік деңгейі арта түседі. Өзара құрмет пен сындарлы диалог кез келген мәселені өркениетті жолмен шешуге көмектеседі.
Әділдікке негізделген қоғам қалыптастыру үшін заң талаптарын орындау ғана емес, адам қадір-қасиетін құрметтеу, азаматтардың пікіріне құлақ асу және құқықтарының қорғалуына жағдай жасау қажет. Осындай ұстанымдар қоғамдық тұрақтылықты нығайтып, мемлекет дамуының берік негізін қалайды.
Қорытындылай айтқанда, «Заң мен тәртіп»– бүгінгі күннің ғана емес, келешек ұрпақтың да қауіпсіз әрі бейбіт өмір сүруіне негіз болатын маңызды қағидат. Заңды құрметтеу– өз құқығыңды қорғау ғана емес, өзгенің де құқығына құрметпен қарау. Тәртіпті сақтау – жеке адамның мәдениеті мен қоғам алдындағы жауапкершілігін таныту. Әрбір азамат осы ұстанымдарды күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналдырса, еліміздегі тұрақтылық пен бірлік нығайып, әділдікке негізделген қоғамның іргесі беки түспек.
Заңға құрмет – елге құрмет. Ал тәртіп пен жауапкершілік салтанат құрған жерде береке мен бірлік те баянды болады. Заң үстемдігі мен азаматтық жауапкершілік қатар өрілген қоғамның болашағы жарқын, тұғыры берік болмақ.
