Өз ұстанымында адалдықтан айнымады

Менің бүкіл журналистік ғұмырым Алматы және Жетісу облыстарына арналды. Отыз жылдан астам «Жетісу» газетімен тікелей байланыста қызмет еттім. Қатардағы тілшіліктен бастап, бас редакторлыққа, медихолдинг жетекшілігіне дейін жеткізген қызметтік баспалдақтарымда елге тұтқа болған талай тұлғалармен араластық, жолықтық, сұхбаттастық, қазақ журналистикасының небір майталмандарымен мазасыз күндерді бірге өткіздік. Үйрендік, үлгі алдық, өзіміз де керек жерде жол көрсетуге тырыстық. Осы жылдар барысында көңіл төрінен орын алып, туысқанға бергісіз деңгейде араласқан әріптестер болды. Соның бірі әрі бірегейі – асқақ Алатаудың ақиық азаматы, ақындығы өз алдына бір төбе, жазушылығы да талайды жолда қалдыратын, ал журналистикада ешқашан қамшы салдырмайтындығымен дараланған Қанат Біржансал марқұм.
Өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарындағы қиын кезең туралы айтып отырсаң, қазіргі жастар қабылдай алмайды. Басқаны айтпағанда, күнкөрістің қиындығы кесірінен қолындағы қаламды базардағы күнделікті табысты жұмыстарға айырбастап кеткендер баршылық болатын. Сол сынағы қатал шақта нағыз өз мамандығына адал, қаламсыз өзінің бір күнін де елестете алмайтын жандар ғана баспасөзде қалды-ау деп ойлаймын. Менің журналистикаға келуім де сол бір алмағайып кезеңмен тұспа-тұс болды. Басқа салалардағылармен бірге бұрын қарақазандай қайнап тұратын құрылыс та тұралап, кезегім келгенде Алматыдан атшаптырым пәтер аламын деп сонда жүрген үкілі үмітім үзілгенде барып, жаныммен жақсы көретін және арманыма айналған мамандығым бойынша жұмыс іздедім және бірден жолым болып, қазақ баспасөзінің қарашаңырағы іспетті «Жетісу» газетіне қызметке тұрдым. Содан табан аудармай отыз жылдан астам өзімнің журналистикадағы жолымды ашқан байырғы басылымға адалдықтан айнымай, шамам жеткен газеттің абыройын арттыруға ат салыстым.
Сол жолда өзіммен бірге тер төккен қызметтестерімнің әрқайсысының өзіндік орны бар. Газетте «меншікті тілшілер» деген өзіндік арқалаған жауапты жүгі салмақты, уақытпен санаспайтындықтарына қарамастан басылымның өзінде тікелей қызмет ететіндерге қарағанда еркіндеу бір қауым бар. «Меншікті тілшінің» жұмысы оңай емес екенін, 21 жыл «Айқынның» Алматы облысындағы меншікті тілшісі ретінде өзім де бастан өткергендіктен олардың жан-дүниесін мен де бір кісідей жақсы түсінемін. «Жетісу» газетінде де шалғай аудандарда шапқылаудан жалықпайтын, жазулары әбден төселген, өз міндеттерін барынша адал атқаратын, елі ішінде беделі бар бір шоғыр азамат жұміс істеді. Солардың ішінде басқалардан шоқтығы биіктердің бірі Алматы облысы қазіргі екі облыстың аумағын алып тұрғанда Кеген, Райымбек, Ұйғыр аудандары бойынша меншікті тілшілік міндетті мінсіз атқарған біздің Қанат еді.
Қанат екеуміз ол «Жетісуға» тұрақты жұмысқа алынбай тұрғанда танысқанбыз. Ол кезде газетіміз Алматыда орналасқан. Алыс-жақын аудандарға іссапарға жиі болмаса да шығып тұрамыз. Жалпы әлеуметтік жағдай аса күрделі жылдар еді ғой. «Жалпыұлттық қор» деген ұйым жұмыс істеп, қарапайым халықты қолдау мақсатында аудандарға қайырымдылық жүктерін апаратын. Облыстық ішкі саясаттың үйлестіруімен жүргізілетін шарапатты шараны насихаттау үшін үлкен жүк автокөліктерімен бірге журналистер де баратын. Газетте негізінен үлкен кісілер істегеннен кейін бе, осындай алыс сапарларға көбіне мені жіберетін. Осындай қарбалас науқандарда фототілші Нұрмамбет Қизатов екеуміз редакцияға тек материал тапсыру үшін ғана келетін кездер де жиілейтін. Сондай сапарлардың бірінде Қанатпен танысып, үйіне барып, Кеңесгүлдің ақ дастарханынан дәм таттық. Сол таныстық, сыйластыққа, достыққа ұласты. Тоқсаныншы жылдардың соңына таман Қанат біздің газетке меншікті тілші ретінде қызметке алынғаннан кейін, ағайындай болып кеттік десек, артық айтқандық бола қоймас.
Аузын ашса жүрегі көрінетін азаматтың жамандық атаулыдан аулақ жүретіні, өзім деген жанға өзегін жұлып беруге дайын екендігі бірер жүздесуден соң-ақ жарқырап байқалып тұратын. Бір қарағанда біртоға, көп нәрсемен ісі жоқтай көрінгенімен, барлығын ішіне түйіп, айтылар- атылар кезді асықпай сабырмен күтіп жүретін. Әбден жинақталып, іштей қортындыланып қалған дүниені жарыққа шығарарада, жарияларда ештеңеден тайынбайтын, өзіме зияны тиер деп ойламайтын. Осы жағынан да ұқсастығымыз болар, екеуміз өзара тез түсінісетінбіз. Кейде жұмыс барысында сөзбен қақтығысып, телефон арқылы айғайласып алғанымызбен, соның бәрін шыт орамал кепкенше ұмытып, қайтадан арқа-жарқа қалпымызға түсуші едік.
Өзіне сеніп тапсырылған міндеттің маңыздылығын ешқашан төмендетпей, әрдайым «Жетісудың» туын биікте ұстады. Жергілікті мәселелерді қатты дабыра қылмай, биліктегілермен ортақ тіл табыса отырып, шешуге тырысатын. Өзі өмір сүріп отырған өңірдің, ортаның кемшілігін сыртқа шығарудың ешбір жаққа абырой әкелмейтінін есте ұстап, мүмкіндігінше дабыралатпай реттеуге күш салатын. Егер, мүлде ырыққа көнбей бара жатса, сын мақалалары да көп күттірмей, жарқ етіп шыға келетін. Ал тіптен шектен шыққан жағдайда мінез көрсетіп, ақыр соңында арыздасқандарды жарастырып, кемшіліктерді орнына келтіретіндігіне сан мәрте куә болдық. Осы тұста бір қызық жағдаймен бөлісе кеткенді жөн көріп отырмын. Мен ол кезде газеттегі «заң және құқық» бөлімінің меңгерушісімін. Облыстағы заң, құқық органдарымен тығыз қарым-қатынаста жұмыс істеймін. Сол жылдары Райымбек ауданына прокурорлыққа жастығына қарамастан бірнеше ауданда жұмысымен көзге түскен жас жігіт тағайындалды. Мінезі адуынды, тым жылдам азамат болатын. Жақсы араласатынбыз. Оған Қанатты таныстырып, кейде «асаулығы» барлығын ескертіп қойғанмын. Сол прокурор алғашқы екпінімен бірнеше мәрте артық кетіп, жергілікті жұрттың наразалығына ұшырап қалды. Қанат та әрең шыдап жүргенін айтып, хабарласқан. Содан бір күні сонда прокуратурада істейтін, бұрын газетте қатар қызметтес болған жігіт: «Бөке ана досыңызды прокурор қамап тастады. Ешкім көндіре алмай отыр. Қиындап кетпесе жарар еді…» , – деп телефон шалды. Іле-шала Кеңесгүл хабарласты. Мен дереу ұялы телефонмен прокурорға шықтым. Өзіндік мінезі барлығын жоғарыда жаздым. Алайда сөздің парқын білетін.
– Болат аға, бәрі дұрыс, алаңдамаңыз. Қазір шығарып, үйіне апарып тастаймын. Кішкене қызулау екен. Жиналыс өткізіп отырғанымда баса-көктеп кіріп келіп, артықтау сөйлеп қойды. Прокурор ретінде дөңайбат көрсеткенім ғой. Ал айтқан мәселесі тексеріліп жатыр, жақын күндері шешіледі. Ертең шақырып, түсіндіремін, – деді.
Солай, Қанат дос үндемей жүріп үлкен істер тындырумен қатар, шектен шыққан шетін мәселелер ушыққанда бет-жүзге қарамай, турашылдыққа да салынатын…
Бір жылдары аудандар бөлінісі болғанда ауылдарда да тұруына тура келді. Балалардың кішкене екеніне қарамастан айтқан жерге қоныстанып, жаяу-жалпылап болса да жұмысын жүргізе білді. Біздер ол тұратын ауданға іссапарға шыққанда еш алаңдамайтынбыз. Шындығын айту керек, тоқсаныншы жылдардың соңы, екі мыңыншы жылдардың бсында редакцияларды қаржыландыруда біраз қиындықтар болды. Іссапар шығындары қысқарып, аудандарға шығу мұңға айналған шақтар әлі есте. Сонда Кеген, Нарынқол жаққа ойланбастан аттана беретінбіз. Өйткені, онда Қанат пен Кеңесгүлдің құтты шаңырағы бар. Үпір-шүпір балаларға қарамастан, екеуінің есігі біздер үшін әрдайым ашық еді. Дастарханы жиналмайтын. Біздер де балалармен жағаласып, сол үйде тамақтанып, түнейтінбіз. Сонымен бірге Қанат марқұм сол баяғы ақкөңілдігінің арқасында қарадан қарап жүріп, өзіне бір маңызды міндет жүктеп алған-ды. Журналистер күні бір қойын сойып, қырық литр қымызы мен құрт-ірімшігін, май-кілегейін, тоқашы мен бауырсағын арқалап алғашында Алматыға, кейіннен Талдықорғанға жететін. Біздер де соған үйреніп алғанбыз. Журналистер күні қарсаңында Кеген мен Нарынқол жаққа қарап, елеңдеп отыратын едік. «Көпбалалы отбасы, қорасында мал толып тұрған жоқ, өзінің көлігі болмаса, жеті жүз шақырымға қалай жеткізеді» дегендер ойға да келмейтін. Шыжыған күнге, жауған жаңбырға қарамастан алдын ала ескерткен күні терлеп-тепшіп Қанатымыз жететін Алатаудың дәм-тұзын арқалап. Ол күндер де бүгінде естелік болып қалды.
«Шапқылап жүрмін-ау, менің еңбегім дұрыс еленбей қалды-ау» дегенді көп елең қылмайтын. Әйтпесе, ел-жұрт үшін қарық қылып ештеңе істемесе де, кеудесінде жалтырақ тағатын орын қалмаған, түрлі мақтау қағаздары аткөпір, журналистикадағы атақтарды тауысып, басқа салалардың марапаттарына ауыз ашып отыратын кейбіреулермен салыстырғанда Қанат Біржансалдың қазақ әдебиетіне, оның ішінде қазақ журналистикасына сіңірген еңбегі ұшан теңіз, өлшеуге келмейді. Алпысқа толғанда «Еңбек ардагері» медалін алды. Одан кейінгі жылы «Қазақстанның Құрметі журналисі» төсбелгісімен марапаттау кезегі келгенде, Қанатымыздың қанаты қайырылып, бұл дүниеден өтіп кетті. Төсбелгісі құдай қосқан қосағы, балаларының аяулы анасы Кеңесгүлге тапсырылды. Расын айту керек, дәл қасымызда жылдар бойы бірге қызмет істеген, өзінің емес, өзгелердің жағдайы үшін жаны күйіп жүретін жандардың қадіріне тым кеш жетіп жатамыз. Кей кездері мен де, Қанаттың әдебиеттегі, журналистикадағы жанкешті қызметі, жалпы туған жері мен елі үшін еткен өлшеусіз еңбегі дұрыс еленбей қалды-ау деп қынжыламын.
Бірақ мұның бәрі өмірдің бір өткінші сәттері сияқты болып та көрінеді. Ең бастысы әке салған сара жолды, дара даңғылды жалғастырар ұлағатты ұрпағы бар. Балаларының барлығы әке мен шешенің адалдыққа тәрбиелеуі, еңбекке баулуы арқасында өздері таңдаған мамандықтың мәртебесін арттырып жүр. Осы тұста Қанат пен Кеңесгүл Қақпақ ауылында тұрған кезде болған бір оқиға ойыма оралып, еріксіз жымиып алуға тура келді. Қанат марқұм жыл сайын жазда ауылға шақырады, жайлауға апаратынын айтып телефон шалады. Содан бір жол түсіп бірнеше журналист Қақпаққа бардық. Қондық. Ертеңінде жайлауға шықпақпыз. Балық аулауды жақсы көретін мен, қармақ сатып алу үшін жергілікті дүкенге бардым. Қасымда Қанаттың кішкене ұлы. Дүкенге ертіп кіріп жатсам, ол аяқ кимін табалдырыққа шешіп, ішке жалаңаяқ еніпбарады. Үйдегі тәрбиенің әсері деген осы! Сол кішкене ұл қазір іргелі отбасының отағасы, қызметте абыройлы азамат. Ең бастысы Қанаттың балалары әке атына көлеңке түсірген жоқ. Қайта асқар таудай әкеден көрген өнегелерін өзгелермен бөлісіп жүргені қуантады.
Болат Абаған,
Қазақстанның Құрметті журналисі,
Ақпарат саласының үздігі,
«Құрмет» орденінің иегері.