Адалдық пен заңдылық – қатар ұғым

Қоғамның өркениеті мен мемлекеттің қуаты, ең алдымен, заңның үстемдігімен және азаматтардың құқықтық мәдениетімен өлшенеді. Заң бар жерде тәртіп бар. Тәртіп бар жерде тұрақтылық пен сенім орнығады. Ал тұрақтылық – елдің экономикалық, әлеуметтік және рухани дамуының басты кепілі.
Бүгінде елімізде «Заң мен тәртіп» қағидаты мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының біріне айналып отыр. Оның негізгі мақсаты – заң талаптарын сақтау мәдениетін қалыптастыру, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және құқық бұзушылықтың алдын алу. Бұл міндет тек құқық қорғау органдарына ғана емес, қоғамның әрбір мүшесіне ортақ жауапкершілік жүктейді.
Заң – мемлекеттің ғана талабы емес, ол азаматтың да қорғаны. Әр адам өз құқығын білгенде ғана әділетсіздікке қарсы тұрып, заңды талап ете алады. Сонымен бірге құқықпен қатар міндеттің де бар екенін ұмытпауымыз қажет. Өзгенің құқығына құрметпен қарау, қоғамдық тәртіпті сақтау, заң талаптарын орындау – өркениетті қоғамның айнымас қағидалары.

Тәртіп – тәрбие мен жауапкершіліктен басталады
Қоғамдағы заңдылықты нығайту бір күнде қалыптасатын дүние емес. Оның негізі отбасында қаланады. Бала үлкендердің іс-әрекетіне қарап өседі. Үйдегі тәртіп, ата-ананың жауапкершілігі, үлкенге құрмет, кішіге ізет, адал еңбекке деген көзқарас – баланың болашақ азаматтық ұстанымын қалыптастыратын құндылықтар.
Сондықтан жас ұрпаққа заңды құрметтеуді үйрету – аса маңызды міндет. Мектеп қабырғасында құқықтық сауаттылықты арттыру, оқушыларға өз құқықтары мен міндеттерін түсіндіру, құқық бұзушылықтың салдарын көрсету – болашақтағы көптеген мәселенің алдын алуға мүмкіндік береді.
Қазіргі ақпараттық технологиялар дәуірінде жастардың интернет кеңістігіндегі қауіпсіздігі де ерекше назар аударуды қажет етеді. Әлеуметтік желілер мен түрлі онлайн платформаларда алаяқтық, жалған ақпарат тарату, кибербуллинг, бөтен адамның жеке мәліметтерін заңсыз пайдалану сияқты келеңсіз жағдайлар кездеседі. Мұндай қауіптердің алдын алу үшін әр азаматтың цифрлық сауаттылығы да жоғары болуы тиіс.

Заңды білу – өзіңді қорғау
Құқықтық сауаттылық дегеніміз – заң баптарын жаттап алу ғана емес. Ол – күнделікті өмірде заңды талаптарды түсініп, дұрыс әрекет ете білу.
Мәселен, азамат өз құқығын білсе, еңбек қатынасында да, әлеуметтік мәселеде де, мемлекеттік қызмет алу барысында да заң шеңберінде әрекет етеді. Өзінің міндетін білетін адам жауапкершіліктен қашпайды. Ал құқықтық мәдениеті қалыптасқан қоғамда дау-дамайды күшпен емес, заң арқылы шешу дәстүрі орнығады.
Бұл ретте азаматтардың мемлекеттік органдарға деген сенімі де маңызды. Халықтың өтініш-тілегіне дер кезінде жауап беру, мәселесін заң аясында шешуге көмектесу, мемлекеттік қызметтің ашықтығын қамтамасыз ету – қоғам мен билік арасындағы өзара сенімді нығайтады.

Құқық бұзушылықтың алдын
алу – ортақ міндет
Құқық бұзушылықпен күресте жазалау шараларымен қатар оның алдын алуға басымдық беру қажет. Себебі кез келген қылмыстың немесе тәртіпсіздіктің салдарымен күрескеннен гөрі, оның себептерін ерте анықтап, алдын алған әлдеқайда тиімді.
Бұл бағытта полиция, прокуратура, сот, білім беру ұйымдары, жергілікті атқарушы органдар және қоғамдық ұйымдар бірлесіп жұмыс жүргізуі керек. Әсіресе жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылықтың алдын алу, отбасылық жанжалдарды болдырмау, жол қауіпсіздігін сақтау, есірткі мен зиянды әдеттердің таралуына жол бермеу – қоғам үшін маңызды мәселелер.
Ауылдық жерде де қоғамдық тәртіпті сақтау мәселесі айрықша мәнге ие. Ауылдың тыныштығы мен қауіпсіздігі оның тұрғындарының өзара сыйластығына байланысты. Көшені таза ұстау, қоғамдық орындарда тәртіп сақтау, жол ережесін бұзбау, табиғатты қорғау секілді қарапайым әрекеттердің өзі азаматтық жауапкершіліктің көрінісі.

Адалдық пен заңдылық –
қатар ұғым
Заң мен тәртіп туралы сөз қозғағанда адалдық ұғымын айналып өту мүмкін емес. Адал еңбек ету, біреудің ақысын жемеу, парақорлыққа жол бермеу, қызметтік міндетті жауапкершілікпен атқару – заң талаптарын сақтаудың маңызды көріністері.
Сыбайлас жемқорлық қоғамның дамуына кедергі келтіріп қана қоймай, азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сеніміне де кері әсер етеді. Сондықтан жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру әр азаматтың санасынан басталуы керек.
«Мемлекетке қызмет ету» ұғымының астарында үлкен жауапкершілік жатыр. Мемлекеттік қызметші халықтың сенімін ақтауға, заң талаптарын қатаң сақтауға, өз міндетін адал атқаруға тиіс. Ал қарапайым азаматтар да заңсыз әрекетке жол бермеу арқылы қоғамдағы әділдік пен тәртіпті нығайтуға үлес қоса алады.

Қоғамдық тәртіп – баршаға ортақ
Кейде заң мен тәртіпті тек құқық қорғау органдары қамтамасыз етуі тиіс деген түсінік кездеседі. Шын мәнінде, қоғамдық қауіпсіздік – бүкіл қоғамға ортақ міндет.
Көшеде белгіленбеген жерден жол кесіп өтпеу, көлік жүргізу кезінде ережені сақтау, қоғамдық орында айналаға құрметпен қарау, қоқысты кез келген жерге тастамау, тыныштықты бұзбау – қарапайым көрінгенімен, қоғамдық мәдениеттің көрсеткіші.
Заң талаптарын орындау адамның өзінен басталады. «Бір адамның әрекетінен не өзгереді?» деген түсінік қоғамды алға сүйремейді. Керісінше, әр азамат өзінен бастап тәртіпті қалыптастырғанда ғана үлкен өзгеріс орын алады.

Әділетті қоғам – ортақ мұрат
Әділетті қоғам құру үшін заң алдында бәрі тең болуы керек. Қызметіне, лауазымына, әлеуметтік жағдайына қарамастан әр азамат заң талаптарын сақтауға міндетті.
Әділеттілік орнаған жерде азаматтың мемлекетке сенімі артады. Ал сенім бар жерде қоғамның бірлігі бекиді. Бірлік пен тәртіп қатар жүргенде ғана елдің дамуына жол ашылады.
Сондықтан «Заң мен тәртіп» қағидаты– тек мемлекеттік органдардың жұмыс бағыты емес, қоғамның күнделікті өмір салтына айналуы тиіс. Әр азамат заңды құрметтеп, өз міндетін адал орындаса, құқықтық мәдениет те жоғарылай түседі.
Бүгінгі таңда еліміздің басты құндылықтарының бірі – бейбітшілік пен тұрақтылық. Оны сақтау үшін барша азаматтың жауапкершілігі қажет. Заңды сыйлау – мемлекетті сыйлау. Тәртіпті сақтау – өзіңді ғана емес, айналаңдағы адамдарды да құрметтеу.
Елдің ертеңі – бүгінгі тәртіптен басталады. Сондықтан заңды білу, оны сақтау және өзгелердің құқығына құрметпен қарау әрқайсымыздың азаматтық борышымыз болуы тиіс.