Қапез мақаласындағы Нұрбек кім еді?

«Осы жылы сентебр айында жолдасымыз Нұрбек екеуіміз үйездің ағарту бөлімінің жарлығымен Ақтоғай болысынан бала оқытуға келдік.
Мектеп үйінің дибны жоқ. Бұрынғы айтқандары құр ауыз көпіртті сөз екен. Он шақты күн өткеннен кейін әр ауылдық жерлерден келген өкілдермен сиаз ашылып, оқу турасынан баяндама болып жиналған өкілдері екі тарап болып, жарымы Жалаңаш, жарымы Ақтоғайдан ашамыз деп жұрт тартысқа түсіп, мектептің үй орнықпай тарқасты. …… жолдас Сәйбір ұлы мені Жалаңаш қаласынан үй майлап Торайғыр, Шелек, Жалаңаш балаларын оқытуға Нұрбекті өзін Ұзынбұлақтармен Меркі ауылының балаларын оқытуға қосты. Үйездік ағарту бөлімінің басындағы жолдастың бізге айтуы: Жалаңаш қаласында ентирнат мектебі дайын деген еді. Дайын деген мектептің аяғы екі айға созылып, қай уақытта бала жинап оқыттырарымызды білмейміз. Ауыл сполкомдерге барып оқу турасында қағаз, қарындаш, оқитын балаларды жинап бер деген сөз етсек, қоя тұр өкіметтен келген бастапқы жұмысты бітірген соң бәрін дайын қып береміз дейді. Ал өкіметтен келген басқа жұмыс бітсін деп қарап отырайын десек, ол уақытта бала жиналып оқитын көрінбейді.»
Мұғалім: Қ.Б. «Тілші», №147 (4 бет). 1924 жыл. «Оқу, оқыту жабдығы. Қайтсе ілгері басады?». (Мақала қысқартып алынды. Төте жазудан тәржімалаған: Ертай Біләл.)
​Бұл мақалада Алаш қайраткері, ағартушы-ұстаз Қапез жолдасы Нұрбек екеуінің бала оқытуға қатысты түйткілді мәселелердің дәл уақытында шешілмегенін күйіне жазады. Қос ағартушының халықты сауаттандыру жолында мақсаттары бір, мұраттары айқын еді. Осы жерде аты мәлім де беймәлім Нұрбек кім еді?
Тарих тереңіне үңілсек, өткен ғасырдың аласапыран жылдарында ел болашағы үшін, халықтың сауатын ашу жолында жанын аямай еңбек еткен тұлғалардың есімі бүгінде көмескіленіп, жадымыздан өшіп бара жатқандай. Олай дейтінім, Нұрбек Балабеков жайлы дерек іздегенімде Кеген аудандық өлкетану мұражайынан суреті мен білім бөлімін басқарғаны жайлы қысқаша нұсқаулық қана табылды. Аудандық архивтен де қызметкерлер ешқандай мәлімет жоғын алға тартты. Тек облыстық архивтен біршама керектімді таптым, әлі де зерттеу керек, нақтылай түсетін мәселер көп. Дегенмен де, қолда бар, ұрпақтарынан алынған нақты құжаттармен, мәлім де бейбәлім кейіпкеріміздің қызметі мен өміріне көз жүгіртейік.
Нұрбек Балабеков – Кеген өңірінде ұстаздық етіп, жүздеген шәкіртке білім нәрін сепкен, бар саналы ғұмырын тек қараша халықты сауаттаныру ісіне арнаған, әрі сол жолда өзіндік қолтаңбасы бар ірі тұлға, әрі қоғам қайраткері, кеңестік жүйенің әділетсіз қудалауын басынан өткерген ағартушы-ұстаз. Архив мұрағаттарынан алынған деректер бұл тұлғаның өмір жолы мен қайраткерлігінің ауқымды болғанын айқын көрсетеді. Ол 1896 жылы қазіргі Алматы облысы, Кеген ауданының Ұзынбұлақ ауылында дүниеге келген.
«Балабектің әкесі Орман Ұзынбұлақты қоныс еткен, аймаққа аты жайылған аузы дуалы шешен, би болған. Ел ішіндегі алауыздықты болдырмауға күш салып, ағайынның ауызбірлігін нығайтуды ойлаған Орман атамды ел де сыйлаған. 1875 жылы Қашаған би екеуі Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде үш жүздің жақсы-жайсаңдары бас қосып, алқалы жиын өткізгенде ортасында болған. («Албан ата» энциклопедиясында жазылған.)
Орман бабамның бабалары Балабек, Майлы, Мәлібек тараған. Атам Балабек орта бойлы, кең маңдайлы, дөңгелек жүзді, келбетті, көрсе көз тоятын адам еді. Атамды ауыл адамдары құрметпен қадір тұтып, «Бапа» деп атайтын. Балабектен Тама, Нұрбек, Шәріп, Балташ тарайды. Балабектің тұрмысы өте жұтаң болып, жалғыз ат, жалғыз сиырмен күн кешсе де балаларының білім алуына қолынан келген бар мүмкіншілікті жасаған» – деп еске алады Лиза Нұрбекқызы естелігінде.
«Нұрбек пен Майлының аталары – Орман жастайынан «бала би», атанған, «аузымен құс тістеген» шешен, «алажіпті аттамаған адал», «қара қылды қақ жарған» әділ би болған.
​«Қырғыздан шыққан хан Орман,
Қазақтан шыққан Баба Орман,
Орманға Орман қосылса,
Болар еді қара орман»,
– деген ел аузында жүрген өлең шумағына қарағанда, Баба (руы) Орман да қырғыз бен қазақтың ортасындағы ауызбірлік пен татулықты, әділеттілік пен турашылдықты жақтаған, сол арқылы мәртебесін көтеріп, жұртқа жаққан, -деп жазады Сағатбек Медеубекұлы. («Рухы биік жандар еді» кітабы. Лиза Нұрбекқызы).
Орман бидің ұрпағы Майлы да халықты жинап, бастама көтеріп, 1919 жылы Ұзынбұлақтан мектеп ашқан. Оны жұрт «Майлының қара тамы» деп атаған. Бұл сол кездегі Кеген ауданындағы алғашқы мектеп еді. Майлы да, Нұрбек те ағартушылық жолда аянбай тер төкті. Талай қазақ баласына қара танытты. Ақыры, жаппай қуғын-сүргін басталғанда нысанаға ілініп, айдалып кете барды.
Нұрбектің балалық шағы жоқшылықпен өтті. 1908 жылдан бастап ауыл байларының қозысын бағып, отынын жарып, қара жұмысқа ерте араласты. 1916 жылғы дүрбелеңнен кейін біраз уақыт өзбек байының жұмысын істеп, кейіннен Сарытоғай ауылында мал баққан. Кейіннен бұл туралы өз арыздарында, яғни артынан шам ұстап түскенде Казкрайкомның бірінші хатшысы Садық Нұрпейісовке араша хат жазған еді: «12 жыл бойы батырақ болдым, менің үлкен ағам да, кіші інім де өмір бойы жалшылықпен өмір кешті, мұны Ораз Жандосов және басқа коммунистер растай алады» деп жазғаны, оның өмір жолының қаншалықты ауыр болғанын дәлелдейді.
Бұғанасы бекімей тұрып, қара жұмыстың қамытын киген Нұрбек білім алуды басты мұраты тұтты. Алғаш «Майлының қара тамында» қара таниды, содан кейін 1920-1921 жылдары Алматыдағы мұғалімдер курсын бітіргеннен кейін, туған топырағына қайта оралады. ​1921 жылдан бастап 1936 жылдың тамыз айына дейін (соңғы құжаттың датасы) үздіксіз халық ағарту саласында адал қызмет етті.
Нұрбек Балабеков 1921-1922 ж.ж. Кеген ауданының Тоғызбұлақ ауылында мұғалім, 1922-23 ж.ж. Сарытоғай мен Ұзынбұлақ ауылдарында, 1923-1924 ж. Қарағаш мектебінде, 1924-1928 ж.ж. Ұзынбұлақ ауылында ұстаздық етіп, жүздеген балаларды оқытып шығарды. 1932 жылы Нұрбек дейін Кеген аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі қызметіне дейін көтерілді. Оқытушылықпен қатар саяси-шаруашылық жұмыстарға белсене араласып, 1927 жылы партия қатарына қабылданады, БК(б)П ұясының хатшысы болады. 1928 жылы байларды тәркілеуге қатысып, колхоз ұйымдастырылғанда қолда бар азды-көпті малын ұжымға тапсырып жібереді. 1929 жылы Алматы облыстық оқу бөлімінің бір жылдық мұғалімдер курсын тәмамдап келіп, Тоғызбұлақ пен №96 кеңшарда ұстаздық жолын жалғастырады. Кеген аудандық оқу бөлімінің 1934 жылғы дерегі бойынша, оның ұстаздық еткен жылдарында оқытқан балаларының жалпы саны 648-ге жетсе, соның ішінен 21 маман (кадр) мен мұғалім шыққан, 162 бала жоғары оқу орнына кеткен, ал 32 бала колхоз қызметінде еңбек еткен. Бұл сол кезеңдегі ауыл мұғалімі үшін өте жоғары көрсеткіш еді.
Нұрбек Балабековтің нағыз қайраткерлік қыры ағарту саласында ашылды, ол өмірінің соңына дейін халыққа білім беру ісіне адал қызмет етті. Оған дәлел, филология ғылымдарының кандидаты, өнертанушы Сағатбек Медеубекұлы ағартушы- ұстаз Нұрбектің сауат ашу, білім беру ісінің ұтымды ұйымдастырушысы, білгір басшы екендігін дәлелдейтін істерін төрт салаға бөлген:
біріншісі – ауданның әр ауылына жаңа мектеп салдыру ісінің бастамашысы, басшысы, ұйымдастырушысы болуы;
екіншісі – сол мектептерге мұғалім кадрлар жасақтау ісін ұйымдастырушы ретінде, Қарқара жәрмеңкесі жанынан арнайы бір айлық аудан мұғалімдернің білімін жетілдіру курсын ашып, оған Қапез Байғабыловты әдіскер-инспектор етіп тағайындап, аудан мұғалімдерінің ағартушылық-педагогтық шеберлігін шыңдауға мұрындық болуы;
үшіншісі- Кеңес үкіметінің саясатына толық сеніп болмаған алакөңіл қазақтың арасынан мектептерге оқушы тарту ісін ұтымды ұйымдастыруы;
төртіншісі – ашылған мектептердің материалдық және оқу-әдістемелік базасын жаңа талаптарға сай жабдықтау еді. Қарапайым қарындаштың, қағаздың, кітаптың, сияның, отыратын орындық пен пара, тақта дегендердің қат кезінде мұндай істерді жұртты жұмылдыра отырып, жолға қоя білуі де ерлікпен пара-пар болатын.
Нұрбектің тағы бір ерекше атап өтерлік қабілеті мен қасиеті адам жанын тез түсінетін және оған дер кезінде іспен жауап бере алатын сұңғылалығы. Мұны Майлы мен Қапездің шәкірттері, өз ұрпақтары, жары Жәмилә апада айтып отыратын».(«Рухы биік жандар еді» кітабы. Лиза Нұрбекқызы.)
​ Нұрбек Балабеков тек ауыл мектептерінде ғана емес, облыстық деңгейдегі оқу орындарында да қызмет атқарды.
Мәселен, Алматы облыстық мемлекеттік архиві деректерінде оның кәсіби біліктілігінің жоғары болғанын растайды. Оның 1931-1935 жылдар аралығында Талғардағы механиктер мен бригадирлер даярайтын училищеде студент болғанымен қатар, еңбек жолы туралы баяндайтын деректер жеткілікті. (Талғар ауылашуашылық техникумы болып 1936 жылы өзгертілді). Училищені аяқтағаннан кейін, осы оқу орнында оқытушы әрі дайындық бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарған. Архивке көз жүгіртсек: «…Студенттің тегі – Балабеков. Тәртібі жақсы. Жұмысқа деген көзқарасы жақсы. Бастамшылдығы байқалады.» (Қор 876, 1-тізім, 67-іс.), «….№47 бұйрық, 8 тармақ…Жолдас Балабеков дайындық бөлімінің меңгерушісінің көмекшісі болып тағайындалсын (1934 жылғы, 6 қазан). ​Бұл кезеңде ол тек сабақ беріп қана қоймай, болашақ техника мамандары мен ұстаздардың біліктілігін арттыруға зор үлес қосты.1935–1936 жылдары Алматыдағы Халық ағарту қызметкерлерінің білімін жетілдіру институтында нұсқаушы қызметін атқарды.
Нұрбек Балабеков 1934 ж. наурыз айына дейін Кеген аудандық халық ағарту бөлімінің меңгерушісі болып қызмет істеді. Мұнан соң ол аз уақыт колхоз төрағасы болды.
Міне, осы тұстан бастап Нұрбекті қудалау басталды. Оның би тұқымынан шыққаны және принципшілдігі жергілікті белсенділердің арасында түрлі арыз-шағымдардың туындауына себеп болды.
​1934 жылы оған «жат таптың өкілі» деген айып тағылып, партиядан шығару мәселесі көтеріледі. Бірақ 1934 жылдың 19 желтоқсанында Кеген аудандық партия комитетінің мәжілісінде оған тағылған айыптардың өтірік екені дәлелденіп, партиялық билеті өзіне қайтарылады. Бұл тарихи құжатқа белгілі мемлекет қайраткері Ораз Жандосовтың өзі қол қойған. Дегенмен, 1936 жылы партия құжаттарын тексеру науқаны кезінде «тегінің жаттығы» қайта алдынан шығады. Яғни, тағылған айып – «Бабаның қойшысына дейін мұғалім жасады, табы жат, атасы Орман би, болыс болған». Бабаның қойшысы деген оқушылары Мырқасымбай Сағынышев, Тақабай Шортанов, Тәжібай Манабаев, т.с.с. Кейін бұл азаматтар адал еңбек еткен, ел білетін білікті мамандар болған. Нұрбек өзінің Л.Мирзоянға жазған арызында: «Менің Орман атам осыдан 80-90 жыл бұрын би болғандығы үшін менің жазаланғандығым дұрыстыққа жатпайды», – деп ашық жазады. Ақыры, 1936 жылдың сәуір айында Алматы обкомның апелляциялық комиссиясы оның адалдығына көз жеткізіп, партия қатарында қалдыру туралы шешім шығарады. Бірақ, 1937 жылы қайта қудаланады, Кеген ауданында оқу ісінің меңгерушісі қызметін атқарып жүргенде «Халық жауы» деген жаламен ұсталып, қыс айында Алматыға айдалады. Арыстай азаматты сол жылы ату жазасына кеседі, қай жерде атылғаны белгісіз. Ең өкініштісі, жерленген жері де құпия. Жазықсыз саяси-қуғын сүргіннің құрбаны болған аяулы азамат Нұрбек Балабеков те, өзге арыстармен 1956 жылы ақталды.
Осы уақытқа дейін халқына қалтықсыз қызмет атқарған өр тұлғаның туған жерінде және қызмет атқарған аудан орталығында оның есімімен бірде-бір көше, не мектеп жоқ. Жан жары Жәмилә апа, ұрпақтары Лиза мен Роза кезінде біраз жердің есігін қаққанымен ешқандай нәтиже болмаған. Арманда кеткен арыстың ұрпақтары да, әкелерінің еңбегін халық жүрегінде сақталатындай ескерткіш қоя алмай арманда кетті. Біздің ендігі мақсатымыз- Нұрбек Балабековке мектеп пен көше беру ісін көтеру.
​Нұрбек Балабеков – қиын-қыстау кезеңде білім шырағын жағып, туған халқының болашағы үшін аянбай еңбек еткен тұлға. Оның өмір жолы – адалдықтың, төзімділіктің және білімге деген құштарлықтың жарқын үлгісі. Мұрағатта сақталған бұл деректер тарихымыздың ақтаңдақ беттерін толтырып, есімін ел есінде жаңғырта түспек. Өмір жолы – қиын-қыстау заманда елдің көзін ашуға тырысқан зиялы қауым өкілдерінің тағдырының жарқын көрінісі. Оның ұстаздық жолы мен өмірлік ұстанымы кейінгі ұрпақ үшін әрқашан үлгі болып қала бермек.
Нұрбек Балабековтың ағартушылық қызметінен басқа, тілшілік қырын да айта кеткеніміз жөн болар. Ол өз заманының көзі мен құлағы бола білді. Сол кезеңде оқу-ісіне қатысты әр түрлі мәселелерді, қоғамда белең алған түрлі түйіткілдерді газет бетіне де жазып отырған.
Салтанат Бакеева,
журналист.