Заңға құрмет – елге құрмет

Қоғамның өркениетті дамуы ең алдымен заңның үстемдігі мен қоғамдық тәртіптің орнығуына байланысты. Заң – мемлекет пен азамат арасындағы өзара жауапкершіліктің берік негізі болса, тәртіп – сол заң талаптарының күнделікті өмірде жүзеге асуының көрінісі. Сондықтан «Заң мен тәртіп» қағидаты – елдің тұрақты дамуына, азаматтардың қауіпсіздігі мен әл-ауқатын арттыруға бағытталған маңызды ұстаным.
Бүгінде елімізде заң мен тәртіпті нығайтуға, құқық бұзушылықтың алдын алуға, азаматтардың құқықтық сауатын арттыруға айрықша мән берілуде. Бұл– тек құқық қорғау органдарының ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.
Өйткені тәртіп орнаған жерде – тұрақтылық, заң сақталған жерде– сенім болады. Ал азамат пен мемлекет арасындағы сенім нығайған сайын қоғамның даму мүмкіндігі де арта түседі.
Қауіпсіз қоғам – ортақ жауапкершілік
«Заң мен тәртіп» бағытының ең маңызды өзегінің бірі – қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Адам өзін көшеде де, үйінде де, жұмыс орнында да қауіпсіз сезінуі керек. Қауіпсіз орта қалыптастыру – мемлекеттік органдардың міндеті ғана емес, әр азаматтың жауапкершілігін талап ететін ортақ іс.
Қоғамдық тәртіпті сақтау қарапайым күнделікті әрекеттерден басталады. Жол қозғалысы ережесін бұзбау, қоғамдық орындарда тәртіп сақтау, өзгенің құқығы мен ар-намысына құрметпен қарау, балалардың қауіпсіздігіне бейжай қарамау – осының бәрі заң мен тәртіп мәдениетінің көрінісі.
Әсіресе жастар арасында құқық бұзушылықтың алдын алу – маңызды міндет. Жасөспірімнің бос уақытын тиімді ұйымдастыру, спортпен, өнермен, біліммен айналысуына жағдай жасау– оның теріс әрекеттерден алшақ болуына ықпал ететін тиімді жолдардың бірі.
Сондықтан мектеп, ата-ана, қоғам және құқық қорғау органдарының бірлескен жұмысы жүйелі түрде жалғасуы қажет.
Құқықтық мәдениет – азаматтық сананың көрсеткіші
Заңды білу – адамның өз құқығын қорғауы үшін ғана емес, өз міндетін түсінуі үшін де қажет.
Құқықтық мәдениеті қалыптасқан азамат заңды айналып өтудің жолын емес, заң аясында мәселенің шешімін іздейді. Өзгенің құқығына қол сұқпайды, қоғамдық тәртіпті сақтайды, мемлекет алдындағы міндетін жауапкершілікпен атқарады.
Осы тұрғыдан алғанда, халықтың құқықтық сауатын арттыру – «Заң мен тәртіп» тұжырымдамасының маңызды бағыттарының бірі.
Құқықтық түсіндіру жұмыстары тек арнайы кездесулер мен жиындарда ғана жүргізілмеуі керек. Заң талаптары қарапайым әрі түсінікті тілмен түсіндіріліп, халық күнделікті өмірінде қолдана алатындай деңгейде насихатталғаны жөн.
Азамат өз құқығын білген кезде ғана заңсыздыққа бейжай қарамайды. Ал заңсыздыққа қоғам болып қарсы тұру – құқықтық мемлекетті қалыптастырудың берік негізі.
Құқық бұзушылықтың алдын алу – басты міндет
Қылмыс жасалғаннан кейін оны жазалау ғана жеткіліксіз. Ең маңыздысы – оның алдын алу.
Осы себепті профилактикалық жұмыстардың маңызы зор. Құқық қорғау органдарының халықпен тығыз байланысы, учаскелік инспекторлардың тұрғындармен тұрақты кездесуі, мектептердегі түсіндіру шаралары, отбасылық жанжалдардың алдын алу, жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылықты болдырмау – қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің маңызды тетіктері.
Қоғамдағы кез келген келеңсіз жағдайдың алдын алу үшін оның себеп-салдарын дер кезінде анықтау қажет. Бұл ретте отбасының тәрбиелік рөлі айрықша.
«Бала тәрбиесі – бесіктен» деген халқымыздың даналығы бүгін де өз мәнін жойған жоқ. Заңды сыйлау, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, жауапкершілікті сезіну секілді қасиеттер отбасында қалыптасады.
Заң үстемдігі – әділетті қоғамның негізі
«Заң мен тәртіп» қағидатының тағы бір маңызды қыры – әділеттілік пен заң үстемдігін қамтамасыз ету.
Мемлекетте заң бәріне ортақ болғанда ғана азаматтардың әділдікке деген сенімі артады. Қызметтік міндетін атқаратын әрбір мемлекеттік қызметші мен жауапты тұлға заң талаптарын сақтап, азаматтардың өтініштері мен мәселелеріне жауапкершілікпен қарауы тиіс.
Әділетті қоғам құру – бір күнде жүзеге асатын іс емес. Ол әр азаматтың әрекетінен, әр мекеменің жұмысынан, әр отбасының тәрбиесінен басталады.
Заңның талаптарын сақтау– қорқыныштан емес, ішкі мәдениет пен азаматтық ұстанымнан туындауы қажет.
Тәртіп – күнделікті өмір салтына айналуы тиіс
Заң мен тәртіп туралы сөз қозғағанда, оны тек қылмыс пен құқық бұзушылық ұғымдарымен шектеуге болмайды. Тәртіп – адамның күнделікті өмірінен көрінетін мәдениет.
Көшені таза ұстау, қоғамдық мүлікке ұқыпты қарау, кезекте мәдениеттілік таныту, жол ережесін сақтау, көршінің тыныштығын бұзбау, табиғатты қорғау– мұның бәрі қоғамдық тәртіптің құрамдас бөлігі.
Яғни заң мен тәртіп үлкен ұрандардан емес, қарапайым әрекеттерден басталады.
Бір адамның тәртібі – екіншісіне үлгі. Бір отбасының тәрбиесі – тұтас қоғамның мәдениетіне әсер етеді. Сондықтан әр азамат «Заң мен тәртіпті мемлекет қамтамасыз етуі керек» деп қана қоймай, «Мен қоғамдағы тәртіпке қандай үлес қосып жүрмін?» деген сұрақты өзіне қоюы қажет.
Төрт бағыт – бір мақсат
«Заң мен тәртіп» қағидаты аясындағы негізгі бағыттардың барлығы бір мақсатқа тоғысады. Ол – қауіпсіз, әділетті әрі жауапкершілігі жоғары қоғам қалыптастыру.
Біріншіден, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету – азаматтардың бейбіт әрі алаңсыз өмір сүруіне жағдай жасауға бағытталған.
Екіншіден, құқық бұзушылықтың алдын алу – қылмыс пен келеңсіз жағдайлардың тамырына балта шабуды көздейді.
Үшіншіден, құқықтық мәдениет пен азаматтардың заң сауатын арттыру – әр адамның өз құқығы мен міндетін терең түсінуіне жол ашады.
Төртіншіден, заң үстемдігі мен әділеттілікті нығайту – мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді күшейтіп, азаматтардың заңға деген құрметін қалыптастырады.
Бұл төрт бағыт бір-бірінен бөлек тұрған ұғымдар емес. Керісінше, олар бір-бірін толықтырып, қауіпсіз әрі тұрақты қоғам қалыптастырудың тұтас жүйесін құрайды.
Тәртіп бар жерде – тұрақтылық бар
Қазақ халқы ежелден ел бірлігі мен қоғамдық тәртіпті жоғары бағалаған. «Бірлік болмай, тірлік болмас» деген ұстанымның астарында да ел ішіндегі татулық пен жауапкершіліктің мәні жатыр.
Бүгінгі таңда заңды сақтау – заман талабы ғана емес, азаматтық парыз. Өйткені заңға құрметпен қарау арқылы біз өз құқығымызды ғана емес, өзгенің де құқығын қорғаймыз.
Заң мен тәртіп – қоғамның сыртқы шеңбері емес, оның ішкі мәдениеті. Сондықтан бұл қағидат әрбір азаматтың санасына орнығып, күнделікті өмір салтына айналғанда ғана нақты нәтижесін береді.
Елдің болашағы – тәртіпті, білімді, заңды құрметтейтін, жауапкершілігі жоғары азаматтардың қолында.
Заңға құрмет – елге құрмет.
Тәртіпке бағыну – қоғамға деген жауапкершілік. Ал әділеттілік пен қауіпсіздік – баршаға ортақ құндылық.
Сондықтан «Заң мен тәртіп» – мемлекет үшін ғана емес, әр азамат үшін маңызды өмірлік қағида.
Қазіргі қоғамда құқықтық сауаттылықтың маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Себебі адам өмірінің барлық саласы белгілі бір деңгейде заң талаптарымен реттеледі. Еңбек ету, білім алу, медициналық көмекке жүгіну, тұрғын үй мәселесі, кәсіпкерлікпен айналысу, қоғамдық ортада өзін ұстау– мұның барлығы азаматтың құқықтары мен міндеттерімен тікелей байланысты.
Заңды білмеген адам кейде өз құқығының бұзылғанын аңғармай қалуы мүмкін. Ал өз құқығын білетін, заң талаптарын түсінетін азамат кез келген мәселені өркениетті жолмен шешуге ұмтылады. Сондықтан құқықтық сауаттылықты арттыру – мемлекеттік органдардың ғана емес, білім беру ұйымдарының, бұқаралық ақпарат құралдарының және жалпы қоғамның ортақ міндеті.
Әсіресе ақпараттық технологиялар кеңінен дамыған қазіргі кезеңде құқықтық сауаттың жаңа қырлары пайда болды. Интернеттегі алаяқтық, жалған ақпарат тарату, бөтен адамның жеке деректерін заңсыз пайдалану, әлеуметтік желілердегі әдеп нормаларын бұзу секілді мәселелер азаматтардың құқықтық білімін жетілдіруді талап етеді.
Осы орайда тұрғындарға құқықтық ақпаратты түсінікті әрі қолжетімді түрде жеткізудің маңызы зор. Газет-журналдар, ақпараттық кездесулер, әлеуметтік желілердегі түсіндіру жұмыстары, мектептер мен қоғамдық ұйымдардағы құқықтық сағаттар – халықтың заңға деген сауатын арттырудың тиімді тетіктері.
Заңды құрметтеу оның әр бабын жаттап алудан басталмайды. Ол ең алдымен өзіңнің де, өзгенің де құқығы бар екенін түсінуден басталады.
Жастар және заң мәдениеті
Қоғамның ертеңі – бүгінгі жас ұрпақ. Сондықтан жастар арасында заң мен тәртіп мәдениетін қалыптастыру – мемлекеттің маңызды бағыттарының бірі.
Жас адамның өмірге деген көзқарасы, азаматтық ұстанымы, жауапкершілігі мен құқықтық мәдениеті оның болашақтағы қоғам мүшесі ретінде қалыптасуына тікелей әсер етеді.
Жастардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру, спорттық және мәдени шараларға тарту, шығармашылық қабілетін дамыту, кәсіптік бағдар беру – құқық бұзушылықтың алдын алудың маңызды жолдары.
«Бос уақытын тиімді өткізген жас – болашағын қалыптастырады» деген түсінік осы тұрғыдан алғанда ерекше мәнге ие.
Мектеп пен ата-ана бұл бағытта бір-бірінен бөлек әрекет етпеуі тиіс. Баланың мінез-құлқындағы өзгерісті дер кезінде байқау, оның ортасын білу, достарымен қарым-қатынасына назар аудару, әлеуметтік желідегі белсенділігін бақылау – ата-ананың тәрбиелік жауапкершілігінің бір бөлігі.
Ал білім беру ұйымдарында оқушыларға заң талаптарын құрғақ баяндаумен шектелмей, өмірлік мысалдар арқылы түсіндіру тиімді.
Жасөспірім заңды тек жазадан қорқу үшін емес, қоғамдағы тәртіптің қажеттілігін түсінгендіктен сақтауы керек. Сонда ғана құқықтық тәрбие өзінің нақты нәтижесін береді.

Отбасы – тәртіптің алғашқы мектебі
Қоғамдағы тәртіптің бастауы – отбасында.
Бала үлкендердің іс-әрекетіне қарап өседі. Үйде үлкенді сыйлау, кішіге қамқорлық жасау, өзгенің еңбегін бағалау, уәдеге берік болу, жауапкершілікпен қарау секілді қарапайым қағидалар қалыптасса, оның қоғамдық ортадағы мінез-құлқына да оң ықпал етеді.
Сондықтан заң мен тәртіпті насихаттауды тек құқық қорғау органдарына жүктеу дұрыс емес. Әрбір ата-ана баласына заңға бағынудың, қоғамдық тәртіпті сақтаудың мәнін түсіндіруі қажет.
Отбасындағы өзара сыйластық пен түсіністік те қоғамдық қауіпсіздікке әсер етеді. Себебі тұрмыстық жанжалдың алдын алу, бала тәрбиесіне жауапкершілікпен қарау, отбасы мүшелерінің бір-біріне қолдау көрсетуі – қоғамдағы тұрақтылықтың маңызды алғышарттары.
Қазақ халқында «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген тағылымды сөз бар. Бұл – тәрбие мәселесінің қай кезеңде де өзекті екенін көрсететін өмірлік қағида.
Қоғамдық бақылау – тәртіптің тірегі
Заң мен тәртіпті нығайтуда азаматтық қоғамның белсенділігі де ерекше орын алады.
Қоғам мүшелері өз аумағындағы мәселелерге бейжай қарамаған кезде ғана көптеген келеңсіз жағдайдың алдын алуға болады. Көшедегі қауіпсіздік, балалар алаңдарының жағдайы, абаттандыру, қоғамдық орындардың тазалығы, жол қозғалысы, қоршаған ортаны қорғау секілді мәселелерге тұрғындардың белсенді араласуы– азаматтық жауапкершіліктің көрінісі.
Бұл жерде қоғамдық бақылау дегеніміз бір-бірін кінәлау немесе орынсыз сынға алу емес. Керісінше, ортақ мәселені бірлесіп шешуге ұмтылу.
Әр азамат «Бұл менің шаруам емес» деген түсініктен арылып, өзі өмір сүріп отырған ортаның дамуына үлес қосуға талпынуы керек.
Туған ауылдың тазалығы, көшенің қауіпсіздігі, балалардың алаңсыз ойнауы, үлкендердің тыныштығы– баршаға ортақ құндылық.
Мемлекет пен азамат– ртақ мүдде жолында
Заң мен тәртіпті орнықтыруда мемлекет пен азамат арасындағы өзара түсіністік пен сенімнің маңызы зор.
Мемлекет азаматтың құқығы мен қауіпсіздігін қорғауға міндетті болса, азамат заң талаптарын сақтап, қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінуі керек. Осы екі тараптың өз міндетін адал орындауы ғана тұрақты қоғамдық ортаны қалыптастырады.
Азаматтардың мемлекеттік органдарға өтініш жасап, өз мәселесін заңды жолмен шешуге ұмтылуы да құқықтық мәдениеттің көрсеткіші.
Кез келген мәселені күшпен немесе дау-жанжалмен емес, заң шеңберінде шешуге дағдылану– өркениетті қоғамның белгісі.
Сондықтан халыққа мемлекеттік қызметтердің қолжетімді болуы, азаматтардың өтініштеріне уақытылы жауап берілуі, құқықтық кеңес пен түсіндіру жұмыстарының сапалы жүргізілуі– қоғамдағы сенім деңгейін арттыратын маңызды факторлар.
Заң мен тәртіп – ел болашағының кепілі
Әділетті әрі қауіпсіз қоғам бір күнде қалыптаспайды. Ол жылдар бойы қалыптасатын қоғамдық мәдениеттің нәтижесі.
Бүгін баласына заңды құрметтеуді үйреткен ата-ана – ертең жауапты азамат тәрбиелейді. Бүгін қоғамдық тәртіпті сақтаған азамат – ертең өзгелерге үлгі болады. Бүгін заң талаптарын адал орындаған мемлекеттік қызметші – мемлекетке деген халық сенімін арттырады.
Демек, заң мен тәртіп – бір мекеменің немесе бір саланың ғана жұмысы емес. Ол – барша қоғамның ортақ құндылығы.
Біздің әрқайсымыз заңға бағыну арқылы өз қауіпсіздігімізді қамтамасыз етеміз. Өзгенің құқығын сыйлау арқылы қоғамдағы татулықты нығайтамыз. Қоғамдық тәртіпті сақтау арқылы туған жеріміздің тыныштығына үлес қосамыз.
Елдің берекесі мен бірлігі де осындай қарапайым жауапкершіліктерден құралады.
Заң үстемдік құрған жерде әділет салтанат құрады. Әділет бар жерде халықтың мемлекетке деген сенімі нығаяды. Сенім бар жерде тұрақтылық орнығады. Ал тұрақтылық бар елдің болашағы баянды болады.
Сондықтан «Заң мен тәртіп» қағидаты – бүгінгі күннің ғана емес, келешек ұрпақтың тағдырына қатысты маңызды ұстаным.
Қоғамның әр мүшесі заңды құрметтеп, тәртіпті сақтап, өз міндетіне жауапкершілікпен қарағанда ғана біз қауіпсіз, әділетті және өркениетті қоғам құра аламыз.
Заңға құрмет – адамның өзінен басталады.
Тәртіпке жауапкершілік– отбасынан басталады.
Ал елдің тұрақтылығы – баршамыздың ортақ ісіміз.