Тайтұяқ-қазақ зергерлік өнерінің көне мұрасы «Абай жолы» роман-эпопеясындағы ерекше жәдігерлер
Қазақ әдебиетінің ең ірі шығармаларының бірі «Абай жолы» роман-эпопеясы 4 томнан тұрады. Басты кейіпкері Абай Құнанбайұлы. ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамының тұрмыс-тіршілігі, салт- дәстүрі, әлеуметтік қайшылықтары суреттеледі.
Роман- эпопея- жеке адамның өмірін ғана емес, сол дәуірдегі тұтас халықтың өмірін бейнелейтін шығарма.
Шығарманы қайта оқу барысында, мені қызықтырған Абай жолындағы жәдігерлер-шапан, ішік (бота ішік, тиін ішік,елтірі ішік), тымақ түрлері, ер-тұрман, әйелдердің ұлттық киімі мен орамалдары, тайтұяқ.
Күміс пен алтын құймалардың пішіні мен көлемі туралы М.Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясында былай сипаттайды. Осыдан он жыл бұрын Алшынбай ауылына Құнанбай кеп құда түсіп, Ділдіні Абайға айттырған уақытта бас құда Құнанбайға киіт деп күміс тартқан. Ол күмістің аты- тайтұяқ, мына бесік жамбыдан кіші еді. Тағы бір тұсында Ұлжан Біржанға үлкен күміс тайтұяқ сыйлайды делінген.
Тайтұяқ негізінде сый-сияпатқа, алыс- беріске, сауда- саттыққа, құн төлеуге жұмсалған, ХІХ ғасырға дейін қазақ елінде ақша түрі ретінде қолданылған. Қарақалпақ жерінде тұрған қазақтардың салтында құда түсек қыздың құны болып саналған. Қысқасы, тиісті ретінде жүлдеге тігетін, айыпқа төлейтін, азаға қосатын, батырлар мен ақындарға, жоғары лауазымды адамдарға құрмет белгісі ретінде сыйға тартатын, қалыңмал орнына жүрген. Тайтұяқтар байлықтың белгісі болған.
Құйылған материалдың түріне қарай алтын тайтұяқ, күміс тайтұяқ деп аталады. Тайтұяқтардың көлемі, мәселен бесік жамбы, атбас жамбы, аттұяқ- атантұяқтан кіші, ал қой тұяқтан, құлын тұяқтан, асық жамбыдан үлкен болады. Салмағы 1,2 келіден асқан.
Күміс тайтұяқ- қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінде қолданылған бағалы металл бұйымдарының бірі. Салмағы мен құны өте жоғары.
Тайтұяқ атауы оның пішіні мен көлемінің тайдың тұяғына ұқсастығына байланысты қалыптасқан.
Әртүрлі көлемдегі алтын, күміс құймаларының бір тобы сауда- саттыққа байланысты алыс-жақын шетелдерден ауысып келген. Сонымен бірге ерте заманнан қазақ жерінде құйылған алтын, күмістің әртүрлі көлемдегі құймалары болған. Қазақ зергерлері тапсырыс берушілердің алтын, күміс ақшаларымен (теңгелерімен) бірге қажетіне қарай сом алтын мен күмісті қайта балқытып, одан әртүрлі әшекей бұйымдар жасаған. Сондай заттардың бірі тайтұяқ моншақ деп аталады. Тайтұяқ моншақ- күмістен жасалған моншақтың түрі. Бұл моншақ атауы қазіргі көркем шығармаларда кездеседі.
Мысалы: Үндемес қойшының да иінінен қара ала шекпен түсіпті, омырауында күн нұрымен тайталасқан жалтырауық тайтұяқ моншақ.
Жәдігер қазақ халқының дәстүрлі шаруашылығы, зергерлік өнері және бағалы металдарды пайдалану мәдениеті туралы құнды мәлімет береді. Тайтұяқ- халқымыздың материалдық мәдениетін танытатын маңызды музейлік жәдігер.
Пайдаланылған әдебиеттер: Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі энциклопедия 5 П-Я. Бабалар сөзі 96 том. Қазақ дәстүрлі мәдениеттің энциклопедиялық сөздігі.
Меруерт Уржигитова,
Кеген аудандық тарихи-өлкетану
музейінің қызметкері.
