Кітап оқитын ұлт – кемел келешектің кепілі

Кітап – адамзаттың ғасырлар бойы жинақтаған білімі мен рухани тәжірибесінің алтын қазынасы. Ол – өткен мен бүгінді жалғастыратын, ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз ететін, адамның дүниетанымын кеңейтіп, ой-өрісін дамытатын баға жетпес рухани құндылық. Кітап беттерінде тұтас бір дәуірдің тынысы, халықтың тарихи жады, қоғамның танымдық тәжірибесі мен адамзаттың сан ғасырлық ізденісі сақталған. Сондықтан кітапты тек ақпарат жеткізуші құрал ретінде емес, адамзаттың интеллектуалдық және рухани дамуын қамтамасыз ететін өркениеттік құндылық ретінде қарастыруымыз қажет.
Кітап оқитын адам – ізденетін, ойланатын, салыстыратын, өзіне және қоршаған ортаға сын көзбен қарайтын тұлға. Ол дайын ақпаратты қабылдаумен шектелмей, оның астарына үңіледі, себеп-салдарын саралайды, өзіндік пікір қалыптастырады. Ал кітап оқитын ұлт – білім мен парасатты бағалайтын, рухани байлығы мен интеллектуалдық әлеуетін ел дамуының басты тірегі деп түсінетін ұлт. Мұндай қоғамда білім жеке адамның жетістігі ғана емес, ортақ қоғамдық құндылыққа айналады.
Бүгінгі жаһандану және ақпараттық технологиялар қарқынды дамыған заманда кітап оқудың маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Ақпарат көлемі ұлғайған сайын оны дұрыс қабылдау, сұрыптау және бағалау қажеттілігі де күшейіп келеді. Қазір кез келген мәліметке бірнеше секунд ішінде қол жеткізуге болады. Алайда ақпараттың көптігі әрдайым білімнің тереңдігін білдірмейді. Ақпаратты білу мен оны түсіну, түсінгенді талдау мен өмірлік тәжірибеде қолдану – бір-бірінен ерекшеленетін күрделі танымдық үдерістер. Әсіресе әлеуметтік желілердегі қысқа мәтіндер мен үздіксіз ақпарат ағыны адамның назарын бөлшектеп, ұзақ уақыт бір мәселеге шоғырлануына кедергі келтіруі мүмкін. Осындай жағдайда кітап адамды асықпай ойлануға, тұтас мәтінді қабылдауға, мәселенің мәніне үңілуге және дербес пайым жасауға үйретеді. Демек, кітап оқу – уақыт өткізу тәсілі ғана емес, ақпараттық қоғамда саналы өмір сүруге қажетті интеллектуалдық мәдениетті қалыптастырудың маңызды жолы.
Оқудың адам санасына ықпалы оның есте сақтау қабілетін немесе сөздік қорын арттырумен ғана шектелмейді. Кітап оқу адамның ойлау жүйесін ұйымдастырып, құбылыстар арасындағы байланысты байқауына, күрделі мәселелерді бірнеше қырынан қарастыруына мүмкіндік береді. Әсіресе көлемді мәтіндерді жүйелі оқу зейінді тұрақтандыруға, ойды бірізді дамытуға және оқыған материалды есте сақтауға көмектеседі. Ал көркем әдебиет кейіпкерлердің тағдыры мен ішкі қайшылықтары арқылы өзге адамның сезімін түсінуге, өмірлік жағдайларға әртүрлі көзқараспен қарауға жетелейді. Осы тұрғыдан алғанда, кітап оқу – адамның танымдық қабілетін ғана емес, эмоциялық және адамгершілік мәдениетін де дамытатын ерекше тәжірибе.
Мектепте оқушының кітапқа қызығушылығын арттыру, оның жас ерекшелігі мен танымдық қажеттілігіне сай әдебиеттер ұсыну маңызды. Оқуды тек міндетті тапсырма немесе белгілі бір шығарманың мазмұнын жаттап алумен шектемеу қажет. Оқушы кітаптан өзіне жақын тақырыпты тауып, оқығаны туралы еркін пікір білдіруге, сұрақ қоюға, өз көзқарасын дәлелдеуге мүмкіндік алуы тиіс. Оқу үдерісі қызығушылыққа, ізденіске және шығармашылыққа негізделгенде ғана тұрақты дағдыға айналады. Мұғалімнің міндеті – оқушыға нені оқу керектігін айтумен қатар, қалай оқу, қалай түсіну және оқығанын қалай бағалау керектігін үйрету.
Ал осы бағыттағы жұмыстарды жалғастырып, оқырман мен кітаптың арасын байланыстыратын негізгі мәдени-ағартушылық ортаның бірі – кітапхана. Кітапхана – қоғамның интеллектуалдық әлеуетін қалыптастыруға қызмет ететін, білім мен мәдениеттің, тарихи жад пен заманауи ақпараттың тоғысқан мекені. Оның маңызын тек кітап қорымен немесе келушілер санымен өлшеу жеткіліксіз. Кітапхананың шынайы миссиясы – адамға қажетті білімге қол жеткізуге мүмкіндік беру, оқуға деген қызығушылығын ояту, ақпараттық сауаттылығын дамыту және үздіксіз білім алу мәдениетін қалыптастыру.
Кітапханашы мамандығының қоғамдағы орны да осында. Кітапханашы – тек кітап беруші маман емес, ол оқырманның рухани ізденісіне бағыт беретін, білімге жол ашатын мәдениет пен ағартушылық саласының өкілі. Ол оқырманның сұранысын түсініп, қажетті әдебиетті таңдауға көмектеседі, ақпарат көздерінің сенімділігін бағалауға бағыт береді, әртүрлі жас пен әлеуметтік топ өкілдерінің кітапхана мүмкіндіктерін тиімді пайдалануына жағдай жасайды. Бұл мамандық үлкен жауапкершілікті, кәсіби білімді, ізденісті және адаммен тіл табыса білуді талап етеді.
Күнделікті жұмысымызда әр жастағы оқырманмен кездесіп, олардың қызығушылығына сай әдебиеттер ұсынып, кітап көрмелерін, әдеби кештерді, танымдық кездесулер мен оқырман конференцияларын ұйымдастыру арқылы оқу мәдениетін дамытуға үлес қосамыз. Мұндай іс-шаралардың мақсаты тек белгілі бір кітапты таныстырумен шектелмеуі керек. Ең маңыздысы – оқырманды шығарманың мазмұнына терең үңілуге, автордың идеясын түсінуге, өз ойын ортаға салуға ынталандыру. Кейде оқырманға ұсынылған бір кітап оның жаңа салаға қызығушылығын оятып, өмірлік көзқарасына әсер етіп, ізденісіне бағыт беруі мүмкін. Сондықтан кітапханашының еңбегі кейде бірден байқалмаса да, оның нәтижесі адамның рухани және зияткерлік қалыптасуынан көрінеді.
Қазіргі кітапхана да уақыт талабына сай жаңарып келеді. Дәстүрлі кітап қорымен қатар электронды ресурстар, цифрлық каталогтар, аудиокітаптар мен заманауи ақпараттық мүмкіндіктер оқырманға кең жол ашуда. Кітапхана кеңістігі де тек кітап сақтайтын орыннан білім алуға, пікір алмасуға, шығармашылықпен айналысуға және мәдени қарым-қатынас орнатуға арналған ашық ортаға айналып келеді. Бұл өзгерістер кітапхананың қоғамдағы рөлін әлсіретпейді, керісінше, оның мүмкіндіктерін кеңейтеді. Себебі технология – мақсат емес, білім мен мәдениетке қол жеткізуді жеңілдететін құрал.
Дегенмен цифрлық ресурстардың қолжетімділігі оқудың сапасы мәселесін де алға шығарады. Электронды форматта оқу мен қағаз кітап оқу бір-біріне қарсы қойылмауы тиіс. Ең бастысы – мәтіннің мазмұнын түсіну, ақпараттың сенімділігін бағалау және оқылған дүниені саналы түрде қабылдау. Бүгінгі кітапхана дәстүрлі кітап оқуды насихаттаумен қатар, цифрлық және ақпараттық сауаттылықты дамытуға да үлес қосуы қажет. Оқырманды тек ақпарат іздеуге емес, оны саралауға, дереккөздерді салыстыруға және жалған ақпараттан қорғана білуге үйрету – заманауи кітапхананың маңызды міндеттерінің бірі.
Менің ойымша, кітап оқитын ұлт қалыптастыру үшін адамдарды кітап оқуға мәжбүрлеу емес, кітап оқуға қызықтыратын орта қалыптастыру қажет.
Осы орайда кітап оқу мәдениетін дамытуда қоғамдық бастамалардың да маңызы зор. Оқырман клубтары, кітап талқылау алаңдары, әдеби подкасттар, жазушылармен кездесулер, мектептер мен кітапханалар арасындағы бірлескен жобалар оқу үдерісін жандандыра алады. Әсіресе жастарды кітапты тек жеке оқуға емес, оқығанын талқылауға, өз пікірін білдіруге және басқа оқырмандардың көзқарасын тыңдауға тарту қажет. Өйткені кітап төңірегіндегі пікір алмасу оқудың мазмұнын тереңдетіп, оны жеке тәжірибеден қоғамдық мәдениет деңгейіне көтереді.
Кітап оқу – болашаққа салынған рухани инвестиция. Бүгін кітап оқыған бала ертең білімді азаматқа, саналы маманға, ел тағдырына бейжай қарамайтын тұлғаға айналуы мүмкін. Өйткені білімді ұрпақ тек кәсіби дағдыларды меңгерумен шектелмейді; ол қоғамдық мәселелерге жауапкершілікпен қарайды, өз құқығы мен міндетін түсінеді, әділеттілік пен адамгершілік құндылықтарын бағалайды. Осындай азаматтардан құралған қоғамның интеллектуалдық әлеуеті де, рухани тұтастығы да жоғары болады. Сондықтан кітап оқуды тек жеке адамның қажеттілігі ретінде емес, ұлттық дамудың маңызды көрсеткіші ретінде бағалауымыз қажет.
Кітапханашы ретінде мен үшін әрбір оқырманның кітапқа деген қызығушылығы, әрбір баланың қолына кітап алып, жаңа әлемді тануға ұмтылысы – үлкен жетістік. Өйткені кітапхананың шынайы байлығы тек сөрелердегі кітап санымен емес, сол кітаптарды оқитын, ой түйетін, білімге құштар адамдармен өлшенеді. Кітапханаға алғаш рет келген баланың тұрақты оқырманға айналуы, белгілі бір тақырыпқа қызығып, өз бетінше іздене бастауы, оқыған шығармасы туралы пікірін еркін жеткізуі – атқарылған ағартушылық жұмыстың ең маңызды нәтижелерінің бірі.
Кітапқа деген құрмет – ең алдымен білімге, ой еңбегіне және адамзаттың рухани тәжірибесіне деген құрмет. Оқу мәдениеті қалыптасқан қоғамда адамның пікіріне, дәлелге, білімге деген талап жоғары болады. Мұндай ортада үстірт пайымнан гөрі терең талдау, немқұрайлылықтан гөрі жауапкершілік, дайын көзқарастан гөрі дербес ойлау бағаланады. Сондықтан кітап оқу мәселесін тек мәдени шаралар аясында қарастырмай, оны білім беру, тәрбие, қоғамдық сана және ұлттық даму мәселелерімен сабақтастыра қарастыруымыз керек.Кітап оқитын ұлт – рухани бай, ойы сергек, танымы терең ұлт. Оның болашағы тек экономикалық көрсеткіштермен немесе технологиялық жетістіктермен ғана өлшенбейді. Елдің шынайы кемелдігі – білімді, саналы, парасатты, өз тарихын білетін және болашақ алдындағы жауапкершілігін сезінетін азаматтардың қалыптасуымен айқындалады. Ал осындай тұлғаны тәрбиелеуде кітаптың орны әрдайым ерекше.Ендеше, кітапқа құрмет – білімге құрмет, білімге құрмет – болашаққа құрмет. Кітап оқуды бүгіннен бастайық, оқуға құштар ұрпақ тәрбиелейік. Отбасында кітап оқуды әдетке айналдырып, мектепте оқырмандық мәдениетті дамытып, кітапханалардың ағартушылық әлеуетін арттырайық. Себебі кітап оқитын ұлт өз болашағын саналы түрде қалыптастырады. Ал кемел келешек – терең білімге, берік рухани негізге және үздіксіз ізденіске сүйенген қоғамның еншісінде.

Айгерім Алғадайқызы,
Жылысай ауылдық
кітапханасының кітапханашысы.