Заң мен тәртіп – қоғам тұрақтылығының берік негізі

Құқықтық мәдениет қалыптасқан жерде әділет салтанат құрып, қоғамдық тәртіп орнығады
Қоғамның өркениетті дамуы мен мемлекеттің берік болашағы ең алдымен заңның үстемдігі мен тәртіптің орнығуына байланысты. Заң– ел ішіндегі тұрақтылықтың темірқазығы болса, тәртіп– сол заң талаптарының күнделікті өмірдегі нақты көрінісі. Сондықтан «Заң мен тәртіп» қағидаты – белгілі бір мемлекеттік органның ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ ұстанымы болуы тиіс.
Заңға құрмет – ең алдымен Отанға, қоғамға, өзіңе деген құрмет. Өйткені заң талаптарын сақтау арқылы әр азамат өз құқығын ғана қорғап қоймай, айналасындағы адамдардың да құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтірмеуге жауапкершілік алады.
Мемлекет басшысы қоғамда заң мен тәртіп идеологиясын орнықтырудың маңыздылығын бірнеше мәрте атап көрсетіп келеді. Бұл бағыттың түпкі мақсаты – құқық бұзушылықпен күресумен ғана шектелмей, азаматтардың бойында заңға бағыну мәдениетін қалыптастыру, құқықтық сауаттылықты арттыру және кез келген заңсыздыққа немқұрайды қарамайтын қоғамдық сана қалыптастыру.

Заң үстемдігі – әділетті
қоғамның тірегі
Заң үстемдігі дегеніміз – заңның баршаға ортақ әрі бірдей болуы. Қоғамда адамның лауазымына, әлеуметтік жағдайына немесе басқа да ерекшеліктеріне қарамастан, заң алдында бәрі тең болуы керек.
Әділетті қоғамның басты өлшемдерінің бірі де осыдан басталады. Егер азамат заңның әділдігіне сенсе, өз құқығының қорғалатынын білсе, қоғамдағы тұрақтылық та нығая түседі.
Қазақстанда бекітілген «Заң мен тәртіп» идеологиясын ілгерілету тұжырымдамасында заң үстемдігі мен заңның жалпыға бірдейлігі, ашықтық пен есептілік, адам құқықтарын құрметтеу және әділеттілік, азаматтардың жалпыға бірдей қатысуы негізгі қағидаттар ретінде айқындалған.
Бұл қағидаттардың әрқайсысы күнделікті өмірмен тікелей байланысты.
Бағдаршамның қызыл түсіне тоқтау, қоғамдық орында тәртіп сақтау, жол қозғалысы ережесін орындау, өзгенің мүлкіне қол сұқпау, табиғатты ластамау, адамның ар-намысына құрметпен қарау – мұның бәрі заң мен тәртіп мәдениетінің қарапайым көріністері.
Кейде қоғамдағы үлкен өзгеріс дәл осындай қарапайым әрекеттерден басталады.

Құқықтық мәдениет – азаматтық сананың көрсеткіші
Заңды білу – бір басқа, оны құрметтеу– бір басқа. Құқықтық мәдениеті жоғары адам өз құқығын ғана емес, өз міндетін де жақсы біледі.
Азаматтың құқықтық сауаты артқан сайын ол заңсыз әрекетке бой алдырмайды, өзгенің құқығын бұзбауға тырысады, мәселені күшпен немесе дау-жанжалмен емес, заң аясында шешуге ұмтылады.
Сондықтан құқықтық сауаттылықты арттыру – «Заң мен тәртіп» қағидатын орнықтырудың маңызды бағыттарының бірі.
Бұл ретте отбасының тәрбиесі ерекше рөл атқарады. Бала заңға құрметті ең алдымен ата-анасының іс-әрекетінен үйренеді. Үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, қоғамдық тәртіпті сақтау, біреудің ақысын жемеу, адал еңбек ету секілді құндылықтар баланың бойына отбасынан сіңеді.
Мектеп қабырғасында берілетін құқықтық тәрбие де осы ұстаныммен сабақтасуы қажет. Жас ұрпақ заңды жазадан қорыққандықтан емес, оның қоғамдағы әділет пен тәртіпті қамтамасыз ететінін түсінгендіктен сақтауы маңызды.
Өйткені нағыз тәртіп – бақылаушы тұрған кезде ғана сақталатын тәртіп емес. Нағыз тәртіп – адам жалғыз қалғанда да заң талаптарын орындауы.

Қауіпсіз қоғам – ортақ міндет
«Заң мен тәртіп» ұғымының тағы бір маңызды қыры – қоғамдық қауіпсіздік.
Қауіпсіз орта өздігінен қалыптаспайды. Ол құқық қорғау органдарының кәсіби қызметімен қатар, тұрғындардың жауапкершілігі мен белсенді азаматтық ұстанымының нәтижесінде орнығады.
Қоғамдық орындардағы тәртіп, жол қауіпсіздігі, отбасылық жанжалдың алдын алу, балалардың қауіпсіздігі, интернеттегі алаяқтықтан сақтану, есірткі мен зиянды әдеттердің алдын алу – мұның бәрі ортақ назарды қажет ететін мәселелер.
Әсіресе қазіргі ақпараттық технологиялар дәуірінде құқықтық сауаттылықтың маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Интернет кеңістігінде жалған ақпаратқа, алаяқтыққа, заңсыз контентке тап болу қаупі бар. Сондықтан әр азамат өзінің цифрлық қауіпсіздігіне де жауапкершілікпен қарауы қажет.
Қауіпсіздік тек «біреу қорғауы тиіс» деген түсінікпен шектелмеуі керек. Қауіпсіздік – әр адамның өзінен басталатын ортақ құндылық.
Тәртіп – күнделікті өмір мәдениеті
Тәртіп туралы сөз қозғағанда оны тек құқық бұзушылықпен байланыстыру дұрыс емес.
Тәртіп – уақытты бағалаудан, қоғамдық орындарды таза ұстаудан, өзгенің еңбегін құрметтеуден, уәдеге беріктіктен, қызметтік міндетті адал орындаудан басталады.
Мысалы, көшеге қоқыс тастамау– экологиялық мәдениет болса, қоғамдық мүлікке зиян келтірмеу– азаматтық жауапкершілік. Жол ережесін сақтау – өз өміріңе ғана емес, өзгенің өміріне деген құрмет. Ал жұмысты уақытында орындау – еңбек тәртібінің көрінісі.
Демек, тәртіп дегеніміз – адамның күнделікті мінез-құлқына айналған жауапкершілік.
Осы тұрғыдан алғанда «Заң мен тәртіп» қағидаты қоғамның барлық саласын қамтитын кең ұғым. Ол мемлекеттік қызметтен бастап білім мен мәдениетке, отбасылық тәрбие мен еңбекке, қоғамдық орта мен цифрлық кеңістікке дейінгі өмірдің барлық бағытында көрініс табады.

Заңға бағыну – әлсіздік емес, өркениеттіліктің белгісі
Кейде заң талаптарын орындауды шектеу немесе еркіндікті тарылту деп қабылдайтын түсінік кездеседі. Алайда заң – адамның еркіндігін шектейтін ғана құрал емес, керісінше, оның құқықтары мен бостандықтарын қорғайтын негізгі кепіл.
Бір адамның еркіндігі екінші адамның құқығына зиян келтірмеуі тиіс.
Мәселен, қоғамдық орында өз қалауыңша әрекет етуге болады, бірақ ол басқа адамның тыныштығын бұзбауы керек. Жеке пікіріңді айтуға құқығың бар, бірақ өзгенің ар-намысына тіл тигізуге болмайды. Кәсіппен айналысуға еркің бар, бірақ заң талаптарын бұзбауың қажет.
Міне, заң мен еркіндіктің өзара байланысы осында.
Заңға бағыну – әлсіздік емес. Керісінше, ол адамның азаматтық кемелдігін, қоғам алдындағы жауапкершілігін көрсетеді.

Әр азаматтың жауапкершілігі –
ел тұрақтылығының кепілі
Заң мен тәртіпті тек полиция, прокуратура, сот немесе басқа да мемлекеттік органдар қамтамасыз етуі керек деген түсінік – біржақты көзқарас.
Құқық қорғау органдары заңдылықты қамтамасыз етсе, қоғамның әрбір мүшесі сол тәртіпті сақтауға үлес қосуы қажет.
Заңсыздықты көріп тұрып үнсіз қалмау, қоғамдық мүлікке ұқыпты қарау, табиғатты қорғау, балалардың қауіпсіздігіне бейжай қарамау, интернеттегі күмәнді әрекеттерден сақ болу – азаматтық жауапкершіліктің нақты көріністері.
Мемлекет пен қоғамның өзара сенімі де осындай ортақ жауапкершіліктен қалыптасады. Ал ашықтық пен азаматтардың мемлекеттік шешімдер қабылдау процесіне қатысуы қоғам мен билік арасындағы байланысты нығайтуға ықпал етеді.

Адал азамат – заңды
қоғамның негізі
Заң мен тәртіп идеологиясы «Адал азамат» ұғымымен де тығыз байланысты.
Адал азамат – заңды айналып өтуді емес, еңбегімен жетістікке жетуді көздейтін, өз ісіне жауап беретін, қоғамға пайдасын тигізуге ұмтылатын тұлға.
Адал еңбек, таза ниет, әділдік, жауапкершілік– құқықтық мәдениеттің ажырамас бөлігі.
Мұндай азамат үшін заңды сақтау – сыртқы талап емес, ішкі сенім. Ол өзіне де, өзгеге де адал болуға тырысады. Осындай азаматтар көбейген сайын қоғамдағы сенім де, тұрақтылық та нығая береді.
Сондықтан «Заң мен тәртіп» қағидатын орнықтыру – ең алдымен адамның ішкі мәдениетін қалыптастыру деген сөз.
Тәртіпті қоғам – тұрақты ел
Бүгінгі таңда еліміздің алдында экономикалық, әлеуметтік, технологиялық және басқа да көптеген міндеттер тұр. Олардың барлығын нәтижелі жүзеге асыру үшін қоғамда тұрақтылық пен өзара сенім болуы қажет.
Ал тұрақтылықтың негізі – заң.
Заң үстемдік құрған жерде әділет орнығады. Әділет бар жерде азаматтың мемлекетке деген сенімі артады. Сенім бар жерде қоғамдық келісім нығаяды. Қоғамдық келісім орныққан жерде елдің дамуына жол ашылады.
Сондықтан «Заң мен тәртіп» – жай ғана ұран емес, мемлекеттің тұрақты дамуына қажетті өмірлік қағидат.
Оны орнықтыру әрбір азаматтың күнделікті әрекетінен басталады. Заңды құрметтеу, тәртіп сақтау, өзгенің құқығына қол сұқпау, адал еңбек ету, қоғамдық ортаға жанашырлық таныту– ел болашағына қосылған нақты үлес.
Заңды сыйлаған елдің тұғыры биік, тәртіпті қоғамның болашағы берік.
Ендеше, заңға құрметті – санаға, тәртіпті – өмір салтына айналдырып, әділет пен жауапкершілікті қоғам құру жолында әрқайсымыз өз үлесімізді қоса білейік. Себебі заң мен тәртіп орныққан жерде елдің бірлігі бекемделіп, халықтың ертеңге деген сенімі арта түседі.