ЗАҢ МЕН ТӘРТІП – ҚОҒАМ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫНЫҢ ТЕМІРҚАЗЫҒЫ

Тәртіп бар жерде – тұрақтылық, заң бар жерде – әділет, жауапкершілік бар жерде– береке орнығады.
Қоғамның өркениеті мен мемлекет қуаты ең алдымен оның заңға деген құрметінен, азаматтарының жауапкершілігінен және қоғамдық тәртіптің орнығуынан көрінеді. Заң мен тәртіп – жай ғана құқықтық ұғым емес, ел өмірінің берік іргетасы, мемлекеттіліктің маңызды тірегі. Әрбір азамат заңды құрметтеп, өз міндетін адал орындаған кезде ғана қоғамда өзара сенім қалыптасып, тұрақтылық пен тыныштық салтанат құрады.
Бүгінгі таңда «Заң мен тәртіп» қағидаты қоғам дамуының маңызды бағыттарының біріне айналып отыр. Оның мәні – тек құқық бұзушылықтың алдын алу немесе қылмысқа қарсы күрес жүргізумен шектелмейді. Бұл – адамның құқығы мен бостандығын қорғау, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, әділеттілікті орнықтыру, жастардың бойына жауапкершілік сезімін сіңіру, отбасындағы тәрбиені күшейту, азаматтардың құқықтық сауатын арттыру секілді ауқымды міндеттерді қамтитын тұтас қоғамдық ұстаным.
Заңға құрмет – ең алдымен адамның өзінен басталады.
Заң – қоғамның ортақ ережесі
Кез келген мемлекеттің беріктігі оның заңдарының орындалуымен өлшенеді. Заң баршаға ортақ болғанда ғана қоғамда әділет орнығады. Ал әділет бар жерде азаматтың мемлекетке деген сенімі бекиді.
Қазақ халқы ежелден тәртіп пен ынтымақты жоғары бағалаған. Дала өркениетінде ел ішіндегі дау-дамайдың шешімін тауып, ағайын арасындағы алауыздықты тоқтатқан билер институты болғаны тарихтан белгілі. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би секілді дала даналарының шешімдерінен халықтың бірлігін, ар-ұятты, адамгершілікті және әділетті жоғары қойған ұстанымын көреміз.
«Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ», «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ», «Ырыс алды – ынтымақ» деген қанатты сөздердің астарында қоғамдағы тәртіп пен әділеттің терең философиясы жатыр.
Демек, заңға құрмет – халқымыздың табиғатына жат ұғым емес. Керісінше, ол ғасырлар бойы қалыптасқан қоғамдық жауапкершілік дәстүрінің бүгінгі замандағы жалғасы.
Қазіргі заң талаптары заман талабына сай жаңарғанымен, оның түпкі мақсаты өзгермейді. Ол – адамның құқығын қорғау, қоғам тыныштығын сақтау, әділеттілікті қамтамасыз ету.
Тәртіп – тәрбие бастауы
Тәртіп туралы сөз қозғағанда, ең алдымен тәрбиеге тоқталуымыз керек.
Бала заңды ең алдымен кітаптан емес, отбасынан үйренеді. Үлкенге құрмет көрсету, кішіге қамқор болу, өзгенің затын рұқсатсыз алмау, қоғамдық орында өзін мәдениетті ұстау, уәдеге беріктік таныту, өз ісіне жауап беру – осылардың барлығы құқықтық мәдениеттің алғашқы баспалдағы.
Отбасында қалыптасқан тәртіп баланың бүкіл өміріне әсер етеді. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген халқымыздың даналығы осыны меңзейді.
Сондықтан бала тәрбиесіне тек мектеп немесе құқық қорғау органдары жауапты деп қарау – үлкен қателік. Бұл – ата-ана, мектеп, қоғам және мемлекет бірлесе атқаратын ортақ міндет.
Бүгінгі бала – ертеңгі ел азаматы. Оның заңға деген көзқарасы, әділетке деген түсінігі, қоғам алдындағы жауапкершілігі қазіргі тәрбиеден бастау алады.
Жас ұрпаққа «заңнан қорық» деген түсініктен гөрі «заңды құрметте» деген ұстанымды қалыптастыру маңызды. Өйткені заңды адам қорқыныштан емес, қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінгендіктен сақтауы керек.
Құқықтық сауат – заман талабы
Қазіргі қоғамда құқықтық сауаттылықтың маңызы бұрынғыдан да артып отыр. Өйткені ақпарат ағыны күшейген заманда азамат өз құқығын ғана емес, өз міндетін де білуі тиіс.
Құқығын білмеген адам түрлі жағдайларда өз мүддесін қорғай алмауы мүмкін. Ал міндетін білмеген азамат қоғам алдындағы жауапкершілігін толық сезіне алмайды.
Сондықтан халық арасында құқықтық түсіндіру жұмыстарын жүргізу – аса маңызды бағыт.
Құқықтық сауаттылық дегеніміз – заң баптарын жаттап алу емес. Ол – күнделікті өмірде заң талаптарын дұрыс түсініп, соған сәйкес әрекет ету мәдениеті.
Мәселен, жол қозғалысы ережесін сақтау, қоғамдық орындарда тәртіп бұзбау, өзгенің ар-намысына тиетін әрекет жасамау, кәмелетке толмағандардың қауіпсіздігіне жауапкершілікпен қарау, интернет кеңістігінде жалған ақпарат таратпау, бөтеннің жеке деректеріне қол сұқпау – мұның бәрі құқықтық мәдениеттің көрінісі.
Қоғамдық қауіпсіздік – ортақ міндет
Қоғамдық тәртіпті сақтау тек полиция қызметкерлерінің міндеті емес. Әр азамат өз ортасының тыныштығына үлес қоса алады.
Көшедегі тәртіпсіздікке немқұрайлы қарамау, құқық бұзушылықтың алдын алуға көмектесу, балалардың қауіпсіздігіне назар аудару, қоғамдық мүлікке ұқыпты қарау, табиғатты қорғау – мұның бәрі азаматтық жауапкершіліктің белгісі.
Қауіпсіз қоғам бір күнде қалыптаспайды. Ол күнделікті жасалатын қарапайым әрекеттерден құралады.
Ауладағы тазалықтан бастап, жолдағы мәдениетке дейінгі әрбір әрекет қоғамдық тәртіптің жалпы көрінісін қалыптастырады.
«Бұл менің шаруам емес» деген немқұрайлылық көбейген жерде тәртіп әлсірейді. Ал «Бұл – біздің ортақ мекеніміз, ортақ қоғамымыз» деген жауапкершілік күшейген жерде қауіпсіздік те нығая түседі.
Заң алдындағы теңдік – әділеттің негізі
Заң мен тәртіптің ең басты қағидаларының бірі – заң алдындағы теңдік.
Адамның әлеуметтік жағдайына, қызметіне, материалдық мүмкіндігіне немесе қоғамдағы орнына қарамастан, заң талабы бәріне бірдей болуы тиіс.
Бұл – әділетті мемлекеттің негізгі өлшемдерінің бірі.
Әділеттілікке деген сенім – қоғам тұрақтылығының аса маңызды факторы. Азамат өз құқығы қорғалатынына, заңның әділ қолданылатынына сенсе, мемлекетпен арадағы байланысы да нығая түседі.
Сондықтан заң үстемдігі дегеніміз – тек құқық бұзған адамды жазалау емес.
Жалғасы 4-бетте.
Жалғасы. Басы 3-бетте.
Заң үстемдігі – азаматтың құқығын қорғау, әділетсіздікке жол бермеу, заңды талаптардың баршаға бірдей орындалуын қамтамасыз ету.
Жастар және заң мәдениеті
Қоғамның болашағы жастардың қолында. Сондықтан «Заң мен тәртіп» қағидатын жас ұрпақ арасында орнықтыру – аса маңызды міндет.
Қазіргі жастардың мүмкіндігі мол. Білім алуға, ақпарат іздеуге, әлемнің озық тәжірибесімен танысуға жағдай бар. Бірақ мүмкіндік көбейген сайын жауапкершілік те арта түседі.
Әсіресе әлеуметтік желілер мен интернет кеңістігіндегі мінез-құлық мәдениетіне ерекше мән берген жөн.
Экранның ар жағында отырып жазылған бір ауыз сөздің өзі біреудің ар-намысына тиюі мүмкін. Жалған ақпарат тарату, қорқыту, кемсіту, кибербуллинг жасау немесе өзгенің жеке мәліметтерін рұқсатсыз жариялау – жай ғана «әзіл» немесе «виртуалды әрекет» емес, оның нақты құқықтық салдары болуы ықтимал.
Сондықтан жас ұрпаққа цифрлық сауатпен қатар құқықтық мәдениет те қажет.
Жастар заңды құрметтеген сайын олардың болашаққа деген сенімі де артады. Өйткені тәртіпті қоғам – жастардың қауіпсіз өсіп, сапалы білім алып, өз қабілетін еркін жүзеге асыруына мүмкіндік беретін орта.
Отбасы – тәртіптің алғашқы мектебі
Заң мен тәртіптің негізін қоғамнан іздесек те, оның тамыры отбасында жатыр.
Әке мен ананың баласына айтқан ақылы, күнделікті ісі, адамдармен қарым-қатынасы – баланың дүниетанымына тікелей әсер етеді.
Бала үлкендердің заңға қалай қарайтынын көріп өседі. Жол ережесін сақтай ма? Қоғамдық орында өзін қалай ұстайды? Өзгенің құқығына құрметпен қарай ма? Уәдесінде тұра ма? Өз қатесін мойындай ма?
Осындай қарапайым әрекеттер баланың бойында үлкен өмірге қажетті мінез қалыптастырады. Сондықтан тәртіпті қоғам құрудың ең тиімді жолдарының бірі– жауапкершілігі жоғары отбасылардың қатарын көбейту.
Ауылдағы ағайын – тәртіп пен
бірліктің тірегі
Ауыл – қазақы тәрбиенің алтын бесігі. Ауылдық ортада адамдар бір-бірін таниды, қуанышын да, қайғысын да бірге бөліседі. Осындай ортада қоғамдық бақылау мен өзара жауапкершіліктің табиғи үлгісі қалыптасады.
Үлкеннің кішіге ақыл айтуы, ауыл ақсақалының жөн көрсетуі, ел ағаларының бітімге шақыруы, аналардың бала тәрбиесіне алаңдауы – халқымыздың дәстүрлі қоғамдық мәдениетінің көрінісі.
Бұл құндылықтарды қазіргі құқықтық мәдениетпен сабақтастырудың маңызы зор.
Заң талаптары мен ұлттық тәрбие бір-біріне қарама-қайшы емес. Керісінше, екеуінің де көздегені – адамды тәртіпке, жауапкершілікке, өзгенің құқығын сыйлауға тәрбиелеу.
«Заң мен тәртіп» – тек ұран емес
«Заң мен тәртіп» деген сөзді жиі айтқаннан оның мәні орындала қалмайды. Бұл қағидат әр азаматтың күнделікті өміріне айналғанда ғана шынайы нәтижесін береді.
Ол – кезекте тұрғанда өзгенің құқығын сыйлау.
Ол – жолдан өткенде ережені сақтау.
Ол – қоғамдық мүлікке зиян келтірмеу.
Ол – өзгенің еңбегін бағалау.
Ол – әлсізге күш көрсетпеу.
Ол – жалған ақпарат таратпау.
Ол – заң бұзушылықты көргенде бейжай қалмау.
Ол – өз міндетіңді адал орындау.
Ол – өз құқығыңды қорғаумен қатар, өзгенің құқығына қол сұқпау.
Міне, заң мен тәртіптің күнделікті өмірдегі нақты көрінісі осындай қарапайым әрекеттерден басталады.
Әділетті қоғам – әр азаматтан басталады
Біз көбіне қоғамдағы тәртіпті мемлекеттік органдардың қызметімен байланыстырамыз. Әрине, құқық қорғау органдарының жұмысы аса маңызды. Бірақ қоғамдағы тәртіпті тек бір саланың қызметімен қамтамасыз ету мүмкін емес.
Мұнда білім беру ұйымдарының, мәдениет ошақтарының, отбасының, бұқаралық ақпарат құралдарының, қоғамдық ұйымдардың және әрбір азаматтың өзіндік орны бар.
Әсіресе бұқаралық ақпарат құралдарының жауапкершілігі ерекше. Газет-журналдар халыққа ақпарат беріп қана қоймай, қоғамдық санаға ықпал етеді. Сондықтан заң мен тәртіпті насихаттау, құқықтық сауаттылықты арттыру, азаматтық жауапкершілікті қалыптастыру – журналистиканың да маңызды міндеттерінің бірі.
Жақсы сөз – тәрбие. Түсіндіру – алдын алу.Әділ ақпарат – қоғамдық сенімнің негізі.Осы тұрғыдан алғанда, заң мен тәртіп тақырыбын тұрақты көтеру – қоғамдағы құқықтық мәдениетті қалыптастыруға қосылған маңызды үлес.
Тәртіпті елдің тұғыры биік
Мемлекеттің қуаты тек экономикалық көрсеткіштермен немесе заманауи ғимараттармен өлшенбейді. Оның шынайы қуаты – азаматтарының бір-біріне деген құрметінен, заңға деген сенімінен, қоғамдық жауапкершілігінен көрінеді.
Тәртіпті қоғамда адам өзін қауіпсіз сезінеді. Заң үстемдік құрған жерде әділетке жол ашылады. Ал әділет бар жерде елдің бірлігі нығаяды.
Сондықтан заң мен тәртіпті сақтау – мемлекеттің ғана емес, барша азаматтың ортақ міндеті. Бабаларымыз «Бірлік болмай, тірлік болмас» деген. Бүгінгі заман жағдайында бұл нақылдың мәні тереңдей түсті. Бірлікке жету үшін сенім керек. Сенім қалыптасуы үшін әділет керек. Әділет орнығуы үшін заң үстем болуы қажет. Ал заң үстем болуы үшін әр азаматтың құқықтық мәдениеті мен жауапкершілігі жоғары болуы шарт.
Бұл – бір-бірімен сабақтас ұғымдар.
Заң – мемлекеттің қалқаны болса, тәртіп – қоғамның тірегі.
Заң – әділеттің өлшемі болса, тәртіп – сол әділетті күнделікті өмірде орнықтыратын күш.
Ал азаматтық жауапкершілік – осы екеуін жалғап тұрған алтын көпір.
Бүгінгі Қазақстанның басты құндылықтарының бірі – бейбітшілік пен тұрақтылық. Оны сақтау– баршаға ортақ парыз.
Заңды сыйлау – мемлекетке деген құрмет.
Тәртіпті сақтау – қоғамға деген құрмет.
Ал өзгенің құқығын құрметтеу – адамдықтың белгісі.
Сондықтан «Заң мен тәртіп» қағидатын тек құқық қорғау органдарының жұмысы ретінде емес, әр азаматтың өмірлік ұстанымы ретінде қалыптастыруымыз қажет.
Қоғамды өзгертудің ең үлкен күші – әр адамның өзінен басталатын жауапкершілікте.
Егер әр азамат өз ісіне адал болса, өзгенің құқығын сыйласа, заңды бұзбай, тәртіпті сақтаса – қоғам да өзгереді.
Тәртіпті азамат – тәртіпті отбасының негізі. Тәртіпті отбасы – тәртіпті қоғамның бастауы.
Тәртіпті қоғам – қуатты мемлекеттің кепілі.
Ендеше, заңға құрметті жүрекке, тәртіпті өмір салтына айналдырайық. Өйткені заң мен тәртіп орныққан жерде елдің ертеңіне деген сенім де берік болады.