ҰЛТ РУХЫН ҰЛЫҚТАҒАН АЙТЫС

ТӨЛ ӨНЕР ТӨРІМІЗДЕ…

Қазақ халқының рухани болмысын айшықтайтын айтыс өнері – ұлттың жаны, сөздің сәулесі, ойдың айнасы. Бұл– ғасырлар қойнауынан жеткен, халықтың тағдыры мен танымын, мұңы мен мұратын, арман-аңсарын бойына сыйдырған киелі өнер. Айтыс – тек сөз сайысы емес, ол – ұлттық сананың айнасы, елдік рухтың көрінісі.
Осы асыл мұраны жаңғыртып, жас ұрпақтың санасына сіңіру, төл өнердің тамырын тереңдету мақсатында өткен «Қарқара – тарих, Қапез – әуен, Жамбыл – жыр» атты облыстық ақындар айтысы аудан өміріндегі айтулы рухани оқиғаға айналды. Бұл айтыс – тек өнер мерекесі ғана емес, ұлттық құндылықтарды дәріптеген, тарихи сананы жаңғыртқан тағылымды шара болды.
Айтыс – қазақ үшін тек өнер емес, ол – өмір. Халықтың шежіресі, замана үні, қоғамның бет-бейнесі. Сол себепті де айтыс сахнасы – шындықтың мінбері, ақиқаттың алаңы. Бұл жолғы жыр додасы да осы биіктен көріне білді. Қарқара көтерілісінің қайсар рухы, Қапездің қоңыр әуені, Жамбылдың жалынды жыры – барлығы бір арнаға тоғысып, көрерменге ерекше әсер сыйлады.
Кеш шымылдығы көркем сөзбен өрілген әсерлі жүргізумен ашылды. Домбыраның күмбірі мен ақындардың шабытты жырлары залды бірден баурап алып, көрерменді ерекше рухани әлемге жетеледі. Сахна төрінде сөз бен саз үндесіп, ұлттық өнердің айшықты көрінісі көрініс тапты.
Айтысқа қатысқан ақындар суырыпсалмалық өнердің шынайы биігін көрсетті. Олар тек дайын сөз емес, жүректен шыққан ойды, халықтың жанайқайын, қоғамдағы өзекті мәселелерді жырға қосты. Әрбір айтыс – ой жарысы, әрбір шумақ – шындықтың шырағы болды. Ақындардың тапқырлығы, өткірлігі, көркем тілі мен терең ойы көрерменді тәнті етті.
Айтыс барысында тақырыптан бөлек ел бірлігі, ұлттық құндылықтар, туған жерге деген сүйіспеншілік сынды маңызды жайттар кеңінен қозғалды. Бұл – айтыстың тәрбиелік, танымдық маңызын айқындай түседі. Себебі айтыс – тек көңіл көтеру емес, ол – ұлтты тәрбиелейтін, сананы серпілтетін қуатты құрал.
Аталған шараның басты мақсаты – қазақтың сөз өнеріндегі ірі тұлғалардың мұрасын насихаттау, тарихи сананы жаңғырту және ұлттық рухты көтеру болды. Бұл міндет толыққанды жүзеге асты деуге толық негіз бар. Әсіресе, Құланаян Құлманбет, Жамбыл Жабаев, Қасенәлі Саматыров сынды тұлғалардың есімімен аталатын жүлделердің табысталуы – ұлы мұраға деген құрметтің айқын көрінісі.
Жыр бәйгесінде үздік өнер көрсеткен ақындар арнайы аталымдармен марапатталды. “Құланаян Құлманбет” атындағы жүлде Жұмабек Аяулымға табысталса, “Жамбыл Жабаев” атындағы жүлде Алмат Ержанға бұйырды. “Қасенәлі Саматыров” атындағы жүлдені Ермек Рахымбай еншілесе, “Нарынбайқызы” атындағы жүлде Манарбек Ақботаға берілді. Ал “Шарғын Алғазұлы” атындағы жүлде Серікәлі Тұрдәліге, “Күләй Бектайқызы” атындағы жүлде Медетбек Әбдікәрімге табысталды.
Айтыстың көркін қыздырған тартысты додада жүлделі орындар да өз иелерін тапты. Үшінші орынға Қожанов Нұркелді (Еңбекшіқазақ ауданы) мен Аян Жәнібек (Райымбек ауданы) ие болса, екінші орын Жалғас Садыр (Балқаш ауданы) мен Еңілік Оразақынға (Кеген ауданы) бұйырды. Ал бірінші орынды Шынарбек Тұрсын (Қонаев қаласы) жеңіп алып, көрермен ықыласына бөленді. Бас жүлдені сөз додасында дара шыққан Расул Сауытбек (Кеген ауданы) иеленіп, айтыстың шын жүйрігі екенін дәлелдеді. Айтыс жүлдегерлеріне ақшалай сыйлық табысталды.
Айтыс – халықтың жүрегінен шыққан өнер. Сондықтан да көрермен қауымның ықыласы ерекше болды. Әрбір ұтымды жауап, әрбір тапқыр сөз залда отырған жұрттың зор қошеметіне ие болып отырды. Бұл – айтыстың халықпен біте қайнасқан өнер екенін тағы бір дәлелдеді.
Осындай игі шаралардың ұйымдастырылуы – ұлттық мәдениеттің дамуына, рухани құндылықтардың сақталуына зор ықпал етеді. Айтыс арқылы жастар өз тарихын таниды, ұлттық болмысын сезінеді, ана тілінің қадірін ұғынады.
«Қарқара – тарих, Қапез – әуен, Жамбыл – жыр» атты бұл айтыс – ел жадында сақталатын, ұлт рухын асқақтатқан тағылымды кеш болды. Бұл – өткен мен бүгінді жалғаған, келешекке бағыт берген мәдени көпір.
Қазақтың қасиетті айтыс өнері – ешқашан өлмейтін, мәңгілік жасайтын өнер. Осындай рухани кештер арқылы ол жаңа тыныс алып, жас буынмен бірге жаңғырып, дамып, жалғасын таба бермек.
Ұлттың үні – айтыс, рухтың тірегі – сөз.
Ал сол сөздің салмағын сезінген елдің болашағы – нұрлы болмақ.

Лаура Мұхаметқали,
Фото: Мира Мұраталиева.